بهسود قوم دهقان
حوادث و افکار مردم بهسود در تاریخ! 
   محمدعوض نبی زاده  محمدعوض نبی زاده

هزاره جات از لحاظ تاریخی دارای قدامت بیش ازدوهزارو پنجصد الی سه هزار سا ل  میباشد , آثار تاریخی  وباستانی  با میان بخصوص ساختمان ظا هری و فزیکی

مجسمه های بودا با شکل وچهره جسمانی وفزیکی مردم   هزاره شباهت های زیادی دارند این خود به اثبات می میرساند که اجداد هزاره ها درین ساحه زیست می نموده است و نیا کان مردم هزاره در ین سر زمین کهن سال زنده گی داشته و زاد گاه هزاره های  امروزی را هزاره جات با ستانی وقدیم تشکیل میدهد.

 ولی متآسفانه بنا برعوامل جنگهای خونین وحوادث طبیعی قسمت ازین آثارباستانی  تخریب و یا از بین برده شده است .بخصوص طی مدت سه قرن اخیر هر کدام از قدرت های استبداد ی قبیلوی و خاندانی  در افغانستان سعی کرده است برای سرکوب مردم هزاره جنگ های خانمانسوزی را در هزاره جات به راه  اندازندکه در ین جنگ های خونین تقریبآ نصف نفوس این سر زمین از بین رفته است و یا به کوجهای اجباری مجبور ساخته شده اند . حا کمان مستبد وقبیله سالار برای از بین بردن هویت تاریخی و فر هنگی هزاره جات  هر کدام در ادوار مختلف   دست به تخر یب و نا بودی آثار تاریخی  هزاره جات زده است تا از قدامت تاریخی وشهرت فرهنگی مردم هزاره جلوگیری کرده  باشد..هزاره جات از نظر انکشاف اقتصادی و اجتماعی و از دید گاه مسوو لان دولت ها ی  وقت یک منطقه کاملآ از یاد رفته و ازتوجه ونظر دور انداخته  شده بحساب میآید.

 

 از آن جا ئیکه در ین سا حه فقر وعقب مانده گی طولانی در آن بیدادمیکند و براساس ظلم وبیعدالتی وبی توجهی مقا مات به آن ,گاه گاهی اعترا ضاتی بوجود میآمد. مردم هزاره جات نیم قرن در انتظار تحقق وعده های بی ثمر انکشاف منطقه بوسیله مسوو لان دولتی بودند ولی آنان با دروغ، حيله، فريب و تحريف حقايق مردم را در امیدوار ی نگه میداشتند.                                                                                                                                     

 از سال - 1330 – شمسی به این طرف  دولت های وقت در نظر  گر فتند تا برای ساکت  ساختن مردم- مسوولان  امور دولتی سفر ها ومطالعاتی را در باره انکشاف اقتصادی و اجتماعی هزاره جات  انجام دهند.                                                                                                               

  سال – 1333- شمسی سر دار محمد داود خان صدر اعظم وقت به هزاره جات سفر پنج  روزه انجام داد  . درین سفر   او با منطقه آشنائی حاصل کرد و صد ها عریضه ودردها و مشکلات فراوان مردم را در یافت نمود  اما  برعکس ولسوالیهای  هزاره جات به شش ولایت همجوار مر بوط سا خته شد و در دو پلان  انکشافی که مبلغ  - 56 – میلیارد افغانی  برای انکشاف دیگرمناطق کشور به مصرف رسید ولی ازین پول برای انکشاف هزاره جات هیچگونه کاری صورت نگرفت .                                                                                                                                                                        

سال – 1343 – شمسی- در زمان صدارت داکتر محمد یوسف – تحت ریاست  عبدالحی عزیزوزیرپلان  هیا تی   مشتمل برعده از متخصصین خارجی وداخلی و نما ینده گان با صلاحیت وزارت خانه ها ی ذیربط به هزاره جات مسا فرت کردند تا  شرایط انکشاف آن جا را مطالعه نمایند  هیات گزارش مفصلی را با خود به مر کز آورد ودر روز نا مه انیس نیزخبرآن باتفصیل نشرشد. درروزنامه انیس چنین میخوانیم :-                                                                                                                                                                                                                                                 

هزاره جات که قسمت سطوح مرکزی افغا نستان را احتوا میکند از نظر موقعیت طبیعی حیثیت  ستون فقرات مملکت را دارد. این منطقه کوهستانی کشور ما از مناطق ثروتمند وغنی افغانستان است که از بسا جهات  قابل انکشاف  و 

استفاده میباشد. علاوه بر منابع طبیعی این منطقه که هنوز دست نخورده است – هزاره جات همیشه یک منبع  مواد حیوانی  از قبیل گوشت و روغن وسایر محصولات حیوانی شناخته شده ویک قسمت عمده ء نیازمندی مردم کشور را   به مواد مذ کور همین منطقه تآ مین میکند.                                                                                                                                

عبد الحی عزیزرئیس هیات اعزامی موقع باز گشت  گفت :-                                                             

  هزاره جات قلب مملکت است  واکنون وقت آن رسیده است که برای انکشاف این منطقه  علاقه و توجه مخصوص                

مبذول وپلا نهای مر تب گردد . گفته میشود که را پوراین هیات اعزامی حفظ گردید. وصرف بهره برداری تبلغاتی   

        ازینگذارش هیآت اعزامی به نفع حکومت بعمل آمد.                                                                                                                                                            

سال های – 1344 و 1345  - شمسی- محمد هاشم میوندوال صدراعظم - سفر های کو تاهی  به ولسوالی بهسود  ولایت وردک و ولسوالیهای جا غوری – مالستان و ناور ولایت غزنی  انجام داد ولی برای مردم هیچکدام ثمری در پی نداشت.                                                                                                                                  

سالهای1345و1346شمسی- محمد ظاهر شاه سابق  دریک سفر دوازده روزه که از ولسوالی های حصه اول ومرکز بهسود ولایت وردک – مرکز بامیان – یکاولنگ  - پنجاب – ورس -  دایکندی و لعل وسر جنگل دیدن نمود. و به حیث یک رویداد عمده معاصر هزاره جات تلقی میشد زیرا اولین سفر یک شاه از این سر زمین بوده است .جر یان این مسافرت  در مطبو عات وسیعآ انتشاریافت  وبصورت یک رساله مجلد مصور  نیز چاپ گردید.                    

 شخصیت  سیاسی ودینی , وکیل پارلمان, سخنور توانا, فلسفه دان .,استاد دانشگاه, نویسنده ای کتب  , رسالات و  مقالاتتحقیقی شهید محمد اسمعیل مبلغ میگفت که:-                              

     محمد ظاهر شاه سابق  در ملاقات  ماه – ثور – سال  1343 –  شمسی با عده از اهل معارف مناطق هزاره جات  راجع به اهمیت  شاهراه آسیائی و نقش آن در منطقه سخن رانده بود.                                                              

سال – 1349 –شمسی نور احمد اعتمادی صدراعظم                                                                               

نیز مسافرت 12- روزه در هزاره جات بعمل آوردکه گزارش این سفر بطور مفصل در جرائید کشور بنشر رسانیده شد. در هر یک ازین سفرها  برضرورت توجه حکومت به انکشاف مناطق هزاره جات تا کید شده است ولی درعمل هیچکدام ازین سفر ها ار مغانی برای مردم آن منطقه عقب مانده نداشته است.  

 شاهراه کابل  - هرات  از طریق هزاره جات که قسمتی  از شاهراه  بین ا لمللی آسیائی     سنگا پور – استا نبول را تشکیل میدهد  که کار سروی  آن در سال 1344 – شمسی          بوسیله متخصصین و انجینران  شاهراه بین المللی ممالک ایکا فی  و انجینران داخلی  تکمیل گردید و کار مقد ماتی این شاهراه مهم آغاز وبسیار به کندی وبی علاقگی به پیش برده می شدو بعدآ به علت نا معلومی توقف داده شد. قسمت بیشتر مصارف سروی و تهیه مقد مات کاری آنرا صندوق وجهی بین المللی کار سازی می نموده است . ولی متآ سفا نه  در  میان پلان اول و  دوم پنج ساله ونیز بعد از آن پروژه ای به این نام در نظر گر فته نشده است. .
هم چنان صدر اعظم وقت در جلسه استضاح شورا ملی گفته بود که پروژه شاهراه آسیائی و استخراج معدن حا جیگگ برای مردم این بخش کشور از اهمیت زیادی اقتصادی برخورداراست                 .                                                                                                                                       

سال – 1344 – شمسی وزرای پلان و فوائید عامه  از معدن حاجیگگ دیدن نموده بودند و به مردم محل از پلان های

انکشافی دولت درزمینه توضیحات ارایه داشتند.و برای مردم نوید بیشتر  در ار تباط به انکشاف منطقه دادند.

درین مسافرت ها و مطالعات مناطق هزاره جات بیشتر بالای  احداث شا هراه  آسیائی- کابل  - هرات  از طریق هزاره جات  - استخراج معدن آهن حاجیگگ  - تطبیق ما ستر پلان شهری در بامیان-  احداث یک شهر کو چک در ولسوالی پنجاب و سا ختن شهرکهای توریستکی در بند امیر ودره آجر  تآ کید صورت گرفته بود  که متآسفانه تا هنوز تحقق نیافته است.                   .                                                                                              

              بعد از سقوط رژیم شاهی و استقرار جمهوری سردار محمد داود  نیز کدام کاری در هزاره جات صورت نگرفت  صرف در آن دوران مظا لم حکومت های محلی و تجاوز لجام گسیخته  کوچی ها بالا ی چر ا گا ه ها و زمین های مز روعی مردم هزاره بیشتر از گذشته شدت پیدا کرد و هیچ کسی به دادمردم هزاره نمی رسید .                                                  

 در سال ۱۳۵۴. ش:- مردم ولسوالی های پنجاب، یکاولنگ وورس، ولایت بامیان از   چرانیدن مواشی کوچیها بالای زمین های زراعتی شان به مرکز ولایت شکایت بردند. با الا خره قوماندان امنیهء ولایت موظف گردید که به حل این ماجرا بپردازد. مجلس بزرگی از سران کوچی ها و موسفیدان، اربابان و علمای مناطق متذکره در ولسوالی پنجاب تدویر یافت پس از چند گفتگوی مختصر، قوماندان امنیهء ولایت در پشت مگرافون قرار گرفت و با صدای جهر اعلام نمود:- کوچی ها، اگر شتران شما زمین های زراعتی هزاره هارا نمی چرند، من خودم شتر می شوم و این زمین هارا می چرم.این بود حل عادلانهء این ماجرا آنهم بدست قوماندان امنیهء یک  ولایت  هزاره  نشین (!) در همین مجلس بود که یکی از علمای بیداردل، صدای اعتراض خودرا در برابر قوماندان امنیهء ولایت بلند نمود، اما فی المجلس، آواز اورا باضرب چوب و لگد خاموش کردند. با سقوط دولت  جمهوری داود خان بوسیله   قیام   افسران نظامی  در 7  ثور  جنگ های داخلی شدت پیدا کرد و اداره هزاره جات بدست مجا هدین قرار گرفت از طرف دولت مرکزی نمیتو انست برای انکشاف آن کاری صورت گیرد.چنانچه  سلطا نعلی کشتمند صدر اعظم - انجینر سلطا ن حسین وزیر پلان وقت و صاحب این قلم بخاطر احداث شا  هراه آسیا ئی -کابل – هرات از طریق هزاره جات تلاش ها و مذاکرات با مراجع سازمان ملل متحد در زمینه انجام دادند ولی متآ سفانه بنا بر نبود امنیت کوششها جامه عمل نپوشید.بعد از سقوط رژیم طالبان  خوش بختانه  هزاره جات یکی از با امنیت ترین  مناطق کشور است به همین خاطر طی این مدت دو مراتبه  آقای کرزی و چندین بار عده از اعضای کا بینه به ولایت با میان  ویک بار به ولایت دایکندی مسافرت های را بعمل آوردندکه در ین سفر ها ایشان وعده های زیادی در زمینه بازسازی امور اقتصادی , اجتما عی, فر هنگی برای مردم داده اند ولی متآ سفانه صرف وعده های فریبنده – تبلغاتی وباغ های سرخ وسبز به مردم تحویل نمودند ورفتند تا هنوز هیچگونه ثمر ی برای هزاره جات در قبال نداشته و گمان نمی روددر آینده نیز کدام  نتیجه ای در پی داشته باشد . با استقرار حکومت کنونی مردم عذاب دیده هزاره جات امید وار بودند, کار ساختمان سرک شا هر اه آسیائی که کابل را از طریق ولایات وردک , بامیان , دایکندی وغور به ولایت هرات وصل مینماید با جدیت هر چه بیشتر آغاز وکا رش بخوبی پیش خواهد رفت, تطبیق نقشه ماستر پلان شهری بامیان , اعمار میدان های هوائی -شیبر تو , ده سرخ یکاولنگ دشت غجور ویا تگاب برگ پنجاب , الشیغیجی ورس , کر مان لعل و سر جنگل - اعمار بند برق آبی مر کز بامیان , پیشبر د کار سا ختمان و تر میم آ ثا ر باستانی ,اعمارسه شهرکهای توریستیکی درشهر بامیان , بند امیر یکاولنگ ودره آجر کهمرد ,  شهرنیلی مرکز دایکندی - استخراج معدن آهن حاجیگگ ومعدن ذ غال سنگ اشپشته ,انکشاف زراعت ومالداری , باز سازی شفا خانه ها ومراکز صحی وکلینیکها وغیره وظائیف بودند ,که باید دولت آنها را عملی مینمود مگر دولت در طی این مدت هیچ کاری را درین زمینه انجام نداده است. آقای کرزی نیز بااستفاده ازتجا رب رژیمهای    گذشته چندین مسافرت به هزاره جات مرکزی انجام داده است تا مردم هزاره را مانند سابق به وعده های میان خالی وبی ثمر در قالب کلیمات زیبای تبلغاتی امید وار سازد ولی افسوس در مدت پنج سال حکومت خویش کدام کار عملی و موثر برای انکشاف هزاره جات انجام نداده است که مردم هزاره آن را احساس  ولمس کنند .آقای کرزی مانند حکمرانان قبلی  بار ها در باره محرومیت وعقب مانده گی هزاره جات سخن رانده  اند اما در عمل یک گام برای رفع آن برنداشته است  با وجود آن که هزاره جات از امن ترین مناطق کشور در شرایط کنونی میبا شد ولی حکومت فعلی در باره انکشاف اقتصادی و اجتماعی  تعلل و بهانه تراشی مینمایند.   گر چه درین اواخر سر وصدا های در مطبو عات کشور در باره  شاهراه   کابل – هرات از طریق  هزاره جات به راه انداخته شده است و لی تجر به نشان خواهد داد  مانند گذ شته زیر   تآثیرحوادث غیر پیش بینی شده ای سیاسی همه این تبلغات به فرا موشی سپرده خواهد شد اگر حکومت کنونی به گفته هایش صادق میبود درین مدت پنج سال برای انکشا ف هزاره جات کاری های زیادی انکشافی انجام  میداد.چون نیت کار باز سازی و انکشاف را در هزاره جات ندارد  صرف با دادن وعده های امید وار کننده مردم را مصروف میسا زند.مردم  توقع دارند تا مسوولین امور  بیشتر ازین وعده های بیثمر را به مردم هزاره جات تحویل ندهندو بجای آن در عمل به اقدامات کاری جهت انکشاف هزاره جات دست بزنند. تا مردم به آنها اعتماد نمایند.                                       

مردم افغانستان و بخصوص مردم هزاره برای مدت نیم قرن اخیر رژیم های گوناگون استبدادی را بشمول  مداخلات کشور های خارجی اعم از مداخلات و رقابت های دو ابرقدرت جهانی واستبداد ر ژیم خاندانی فا میل نادرشاه خان درساحه سیاسی ,اجتماعی  و بعد آ تجاوز نظامی شوروی , تجاوز ملیشه های پاکستانی در وجودرژیم مزدور طالبان و استقرار مراکز القاعده در کشور وبا الا خره تجاوز نظامی امریکا ومتحدین آن زیر  بیرق ساز مان ملل متحد را تجربه و حالا نیز این وضعیت تداوم یافته اند  تا دیده شود در آینده چه سنا ریوی دیگر برای کشور ما این یگانه ابرقدرت جهانی در نظر میگیرد. واین سر زمین  به خاطر داشتن موقعیت استراتیژیک خود همواره زیر چنبره جنگ های خونین ابرقدرت ها ی جهانی لگد مال شده است و بی عدالتی , تبعیض قومی , زبانی ,مذهبی میان مردم مابوسیله  حکومت ها وحامیان خارجی آ نان دامن زده  شده که کفاره بزرگ و فراموش نا شدنی  را درین باره تمام مردم کشور وبخصوص مردم هزاره از همه بیشتر پرداخته است . از زمانیکه این سرزمین بنام افغانستان نام گذاری شده اند از آن تاریخ تا اکنون در هیچ زمانی مردم کشور ما شاهد حکومت های مستقل  وغیر وابسته نبوده وهمواره به ا شکا ل گوناگون  این رژیمها وابسته  به ا بر قدرت های وقت بودند. قرارگرفتن کشور ما  در همسایگی کشورهای طماع چون پاکستان و ایران برای نیم قرن پسین دشواریهای معینی را برای حل قضا یای سیاسی ونظامی افغانستان بوجود آورده است  افغانستان زمانی به حیث کشور حایل میان دو قدرت   استعماری  ودر دوران  جنگ سرد دو ابرقدرت جهانی که  یکی برای رسیدن به آبهای گرم  به بحیره هند ودیگری برای دست یافتن به منابع سرشاروغنی گاز ونفت کشور های آ سیائی میانه به بستر مداخلات نظامی آنها مبدل گردید .

اوضاع کنونی کشور بنا برکم کاری - بی اراده گی عدم استقلالیت و بحران داخلی حکومت - تشدید حملات جنگی در جنوب وشرق کشوربرخورد مغرورانه وتجاوزکارانه نظامیان خارجی  در هنگام عملیات ها  با مردم در شهر ها وقریه جات مناطق نا امن و مداخلات پنهان عمال کشور های  مخالف جنگ - وضع در افغانستان بطرف خرابی و بی ثباتی پیش میرود . دولت آقای کرزی از ناتوان ترین  دولتهای صد سال اخیر در افغانستان است.  این دولت نه بر مردم تکیه  دارد،  نه بر سیاست ملی  استوار است،  نه برای حل مشکلات مردم می اندیشد،  نه  بدوستان  ودشمنان افغانستان می پردازد،  نه علیه مواد مخدر مبارزه میکند، نه با تروریسم  درگیر است،  نه بحال مردم  و وضعیت  کشور  دل میسوزد،  نه برای اقتصاد درهم ریخته  و فرو پاشیده کشور اندیشه میکند و نه در غم و اندوه جامعه  اندوهگین میشود.    .  این  دولت خود از پرسونل های توسعه ی  کشت،  تولید  و قاچاق  مواد مخدر به همه اطراف  عالم است،  نه نیروی  مبارزه با آن.  این  دولت  خود همان پدیده تروریستی خلق الساعه  در بازی  جهانی  ابر قدرتهاست. . .   این  دولت سر گردان بحران  آفرینی است  نه بحران شویی  و بحران زدایی،  این  دولت  نا بسامانی می آفریند نه آرامش  و آسودگی مردمی،  این  دولت از نو کر ترین  افراد فاقد  اعتبار ملی  تشکیل  گردیده است.  این  دولت متشکل از دو نوع  و دو تیپ  نوکران حلقه در گوش شرکتها  و قدرتهای اقتصادی  جهان است:   یکی نوکران آگاه از منابع  قدرت ووابسته به  ( غرب )؛  دیگری  نوکران . برخی از اعضای  دولت  با  شناخت ماهیت این دولت،  از بهبود اوضاع  و انکشاف  ثبات وامنیت عمومی  کاملاً دلسرد  و نا امید  شده اند.  وکلای پارلمان هم می بینند که این دولت بجز تکرار  چهره  های بد نام  وناکام  در پی ترمیم  ویا کاری  ساختن این  حکومت  نیست.   بهر  صورتی  که  میشود،  ماهیت  دولت  را قومی  بسازند،  در سیاست  قومی هم همان کار هاشم خان را  و باعوامفریبی و نیرنگهای  کهنه به پیش می برد.    حکومت کنونی اقفانستان از کار آئی لازم در اداره کشور برخوردار نبوده رشوت , فساد اداری , تاراج ملکیتهای عامه و ملکیتهای شخصی افراد در ین حکومت بیداد میکند و این عنعنه را طا لبان نیکتائی دار وابسته به ساز مان استخبارات نظا می – آی – اس- آی – پا کستان از آن کشور  به وطن ما انتقال داده است و اخلاق نوکر منیشی-استبداد قبیلوی را نیز با خود ها درین جا منتقل ساخته اند. حکومت پا کستان با استفاده از عمال داخلی وفشار های نظامی وسیاسی از بیرون بوسیله گروه اجیر طالبان  اوضاع امنیتی را در مناطق جنوب وجنوب شزق کشور با دشواری ومشکلات مواجه ساخته است  که این وضعیت بد امنیتی باعث تشویش مجامع جهانی گردیده اند.

برای حل معقول معضل افغانستان لازم است که کشورهای تمویل کننده خارجی  بشمول ساز مان ملل متحد هرچه زود تر جلسه کشورهای عدد شش بر جمع دو را دعوت کرده   و کنفرانس جها نی به اشتراک  تمام نیرو های سیاسی  اعم از احزاب وساز مانهای طرفدار د موکراسی  ,  احزاب وتنظیم های اسلا می مجاهدین , احزاب وروشنفکران بیطرف وبخصوص نماینده گان طا لبان وحزب اسلامی حکمتیار تحت ریاست   آ ی – اس- آی  پا کستان  - را در مقر ساز مان ملل متحد برگزار نماید . در ین کنفرانس نماینده گان گروه های داخلی وکشور های ذیدخل خارجی باید تعهد صا دقانه بسپارند که تمام تصامیم وفیصله های کنفرانس را صا دقانه بدون بکا ربردن فریب و نیرنگ عملی نمایندو از آن تخطی صورت نگیرد. شورای امنیت ملل متحد از تطبیق فیصله های کنفرانس نظارت  کند. در کنفرانس  فیصله بعمل آید تا افغانستان بحیث یک کشور غیر نظامی و بیطرف مانند کشور سویس از طرف جامعه جهانی شناخته شود.

به هر حال امروز کشور در تب ناامنی می‌سوزد و اگر چاره‌ای چه از سوی محافل خارجی و یا داخلی نشود دیر یا زود افغانستان بار دیگر در چنبره مصیبت و نگون بختی گرفتار خواهدآمد .  بنابراین ضرور به نظر می‌رسد چه کشورهای دوست خارجی و چه نیروهای داخلی به گذشته برگردند و با مطالعه دقیق از اوضاع و احوال گذشته تا حال راه درست تأمین امنیت، برقراری صلح و دست‌یابی به حاکمیت مستحکم و قابل قبول همگان را پیدا نموده کشور را از این حالت نه جنگ و نه صلح خطرناک نجات دهند  .              

 

 انکشا فات اوضاع سیاسی – نظامی به نفع امریکا و  متحدین وی  نبوده ومصارف جنگی صد ها میلیارددالرامریکادرعراق وافغانستان که بزودی مصارف نظامی وتلفات انسانی آنان از مصارف  و تلفات جنگ ویتنام بالا تر میرود. تداوم وشدت جنگ درعراق و افغانستان از اعتباراداره بوش در میان مردم امریکا ومردم دنیا می کاهد.به پیشگیری سیاست دو پهلو وریا کارانه امریکا درین دوکشور بر بد تر شدن خرابی اوضاع امنیتی منجر شده است.

. گر چه گروه نو محافضه کاران اداره  بوش تلاش دارند برای تحقق اهداف جنگ طلبانه خودها جنگ های بیشتر ی را در جهان شعله ور سازند تا به نیات  استراتیژیک خویش برسند.

جنگ 33 – روزه  اسرائیل به حمایت امریکا علیه حزب الله در جنوب لبنان نشان داد که برای آنان فرق ندارد که درین جنگ ها انسان های بی گناه قر بانی میشوند وشهر ها و قریه  ها تخریب میگردند.

اردوی اسرائیل که در موقف چهارمین اردوی دنیا قرار داشت نتوانست نیروهای مسلح حزب الله لبنان را که با انگیزه دفاع از سر زمین خویش می رزمیدند نا بود سازد .اسرئیل و امریکا مجبور به قبول آتش بس گر دیدند   .   

-از سوی دیگر ایران که اکنون بزرگ‌ترین قدرت بازیگر در تحولات عمده دنیا ومنطقه در برابر آمریکا ، صف آرایی دارد پس او هیچگاه حاضر نیست که غرب در رأس آمریکا با ایجاد پایگاه‌های مستحکم در منطقه مزاحم سیاست‌های داخلی و جهانی ایران باشد. از این‌رو اگر قبول کنیم که ایران در شرایط فعلی به مخالفین غرب در افغانستان کمک نمی‌کند حداقل همکار غرب هم برای سرکوبی این نیروها نمی‌باشد و تنها همین مقدار که نظاره‌گر اوضاع از دور هم باشد کافیست که غربی‌ها نتوانند بر اوضاع فایق آیند چون به هر حال حضور ایران و همکاریش با دیگر قدرت‌ها اثر مستقیم و ثمر بخش در تأمین امنیت در منطقه و جهان خواهد داشت.                              
این در حالیست که روسیه و چین نیز همواره علاقمندند تا به دامنه بحران بیافزایند تا رقیب بزرگ و سرسخت‌شان آمریکا و انگلیس در عرصه سیاسی و نظامی افغانستان سخت زمین گیر گردیده با شکست فاحشی مواجه شوند.                                                           
 در این پنج سال، غربی‌ها نه تنها در خصوص بازسازی کاری نکردند که فرهنگ و عنعنات افغان‌ها را نه تنها ارج نگذاشتند که مورد تهاجم و شبیخون قرار دادند و در امور سیاسی با تضعیف نیروهای ملی ووطنپرست و سرخورده ساختن آنان و بر تقررعده‌ای از تحصیل کرده‌های غربی که نه شناخت کافی از کشور دارند و نه پایگاه قابل اعتنای اجتماعی، بسیاری را ناراحت ساخته و مجبور نموده‌اند تا در صف مخالفین دولت فعلی قرار بگیرند و ترویج فحشا و فساد و... از مسایلی‌اند که می‌توان به حساب اشتباهات محافل حاضردر افغانستان دانست.     

نتیجه گیری:-

در طی سالهای جنگ مرز بندی های قومی واتنییکی جدی   بوجود آمده است . طرح برقراری دولت با پایه های وسیع از جانب همه گروها وسازمانهای سیاسی در تمام سالهای جنگ مظهر روشن این مسا له بوده است .صف آرایی های  شدید  اتنیکی وقومی  در لویه جرگه های اضطراری و قانون اساسی  بوجود آمد ، قانون اساسی بنابر اختلافات اتنیکی نتوانست ، در اجلاس مشترک نماینده گان بتصویب برسد و با یک معامله گری آشکار بدون حل اختلافات اصولی پیرامون موادات آن تصویب شده اعلام گردید . رویارویی های جدی در انتخابات ریاست جمهوری ، پارلمان ، تعیین ریس مجلس  ،هیت وزرا ودادگاه عالی کشور  بنحو بارزی عمق و گسترده گی بحران و  اختلافات اتنیکی را در افغانستان نشانداد . بنا برین نباید با بهانه تراشیهای غیر موجهه بحران را کتمان کرد و از ارایه طرحها وراه کار های اصولی برای حل این مسا له طفره رفت .    بر خوردهای خونین اتنیکی ، قومی و مذهبی در تا ریخ معاصر افغانستان  ، از زمان امیر عبد الرحمن تا کنون ، نسل کشی ها ، تلاش برای محو هویتها ، فصل خونین جنگهای تنظیمی و میان گروهی و قتل عامهای اتنیکی و مذهبی امارت طالبان ، بخوبی  مشت موعظه گران ، موجودیت ملت واحد ، وحدت ملی و . . .را باز کرد و نشانداد ، که سکوتهای موقتی نمیتواند تجسمی از وحدت ملی باشد .

 مردم افغانستان باید فاصله زیادی را تا رسیدن به وحدت ملی پایدار طی کنند . وحدت ملی نه با آرزو بوجود می اید  ونه هم حسن نیت چند زمامدار و نخبه ای سیاسی میتواند به برقراری آ ن کمک کند .باید ریشه های تاریخی مخاصمات به  بررسی گرفته شوند  و فورمول قابل قبول برای حل آن بوجود آید .وحدت ملی مردم افغانستان پروسه نسبتا طولانی است ، که از متن واقعیتهای  آفتابی ، در تاریخ ، سیاست وفرهنگ مردم عبور داده شود ، و این مسا له بدون مشارکت وافعی همه اتنیهای جامعه ، در قدرت ، اداره امور جامعه ، فرهنگ  ، اقتصاد و . . . امکان پذیر نیست.    ازآنجائیکه هزاره جات در مرکز وقلب افغانستان موقعیت داردو کوهستانی ترین  مناطق کشور را میسازدو           

        منابع غنی زیر زمینی در بطن این کوه پایه ها مدفن است اگر کمی توجه ودلسوزی صورت گیرد این سر زمین به غنی ترین وشکوفاترین ساحات افغانستان مبدل میگردد.وهم چنان در ین نوشته -

در باره اوضاع بحرانی حکومت وحامیان خارجی  آن که با دشواری های معین مواجه اند  تذ کر رفته  است  و بخصوص از مسافرت های مطالعاتی و تبلغاتی مسوولان دولت ها به هزاره جات یاد آوری گردیده اند  که  این مسا فرتها   برای فریب اذهان عامه وامیدواری مردم محل انجام شده است تا از اعتراضات مردم هزاره جلو گیری بعمل آمده باشد  .                  

     برخورد همراه با تبعیض  مسوولان دولتی افغانستان در ادوار گوناکو ن نسبت به انکشاف     اقتصادی و اجتماعی در هزاره جات که قلب پر طپیش کشور را تشکیل میدهد برای جامعه هزاره  همیشه سوال  برانگیز بوده است سران دولت های وقت کوشش داشته اند تا با حیله وفریب صدای اعتراض مردم هزاره   دفع الوقت کرده وبا وعده های بی نتیجه وبی ثمر مردم را اغفال نمایند. امید واریم  حکومت کنونی با شیوه های گذشته با مردم هزاره بیشتر از این پیش آمد نکنند تا جا معه هزاره به حرف های آنان باور و اعتماد نمایندودر عمل برای انکشاف هزاره جات کار نماید.

منا بع

 

 - یاد داشتها ی در با ره  سر ز مین و ر جا ل  هزاره جات   اثر  -  حسین نا یل - بهار سا ل  1379  هجری – شمسی  چا  پ    ایران  .

- کتا ب سیری در هزلره جات  نوشته انجینر علیداد  لعلی    چا پ  ایران  سا ل  -  1372 – شمسی .

- نشریه ندای هزار ستان  سا ل    - 1384 شمسی .                             

 

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ یکشنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۴ ] [ ۱۱:۴۱ قبل از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


تا به حال از خود پرسيده‌ايد كه چرا 25ارديبهشت براي روز بزرگداشت فردوسي انتخاب شده؟قصه جالبي دارد.اين را از استاد سيدي،شاهنامه پژوه و مديرسابق آرامگاه فردوسي پرسيديم،او به شهرآرا گفت: چند سال پیش همراه با دکتر یاحقی آمدیم پیشنهاد روزی را برای فردوسی دادیم.ديديم تولد حكيم توس در دی ماه است؛ وقت سرماست و زمان خوبی برای بزرگداشت نیست، اما یک روز دیگر داریم و آن وقتی است که فردوسی می‌گوید شاهنامه را تمام کردم: «سرآمد کنون قصه‌ یزدگرد/به ماه سپندار مد روز ارد»

«ارد» یعنی بیست و پنجم. پس يعني فردوسي در ۲۵ اسفند شاهنامه را تمام کرده است.
استاد سيدي اضافه كرد:دیدیم 25 اسفند نزدیک عید است و به صلاح نیست. بنابراين پیشنهاد شد كه بیاییم 25 را از اسفند بگیریم،بعد از آن طرف شاهنامه را تشبیه کرده‌اند به«سرو سایه» که همیشه سبز و همیشه بهار است. پس شاهنامه با بهار مناسبت دارد، آن هم با ماه اردیبهشت. از طرفی این ماه، ماه دانشجویی و دانش‌آموزی است. پس پیشنهاد دادم بیاییم آن ۲۵ را بدهیم به اردیبهشت و در این روز، بزرگداشت فردوسی را بگیریم. این ادله را نوشتیم و پذيرفته شد.بعد از اين انتخاب،هرساله مصادف با 25ارديبهشت،مشهدميزبان محققان و شاهنامه‌پژوهان سرتاسر جهان است تا تازه‌ترين يافته‌هاي خود را درباره اثر گرانسنگ حكيم توس ارائه دهند.امسال اين روز مصادف شده با آغاز هزاره شاهنامه و شكي نيست كه به اين مناسبت،در روزهاي پيش رو،قلب ادبيات فاخر جهان در مشهد مي‌تپد.
به همين مناسبت شهرآرا امروز در صفحه12 خود به موضوع بزرگداشت فردوسي پرداخته است.
 

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۵۲ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]
مشاهده در قالب پی دی اف چاپ فرستادن به ایمیل
نوشته شده توسط Admin   
چهارشنبه ، 10 سنبله 1389 ، 23:57      (مشاهده: 866)
فرهنگ ادبیات هزاره گی(ضرب الامثال و محاورات)

حسین علی یوسفی

مترجمان: عبدالرحیم چنگیزی(انگلیسی)،محمدعلی تورانی و حسین علی یوسفی(اردو)،علی کریمی(فارسی)

آزرگی اکیدمی

کوئته-لاهور، فبروری 2010

کتاب «فرهنگ ادبیات هزاره گی(ضرب الامثال و محاورات)» نوشته شهید حسینعلی یوسفی که به لطف و عنایت دوست ارجمندم داکتر سیدمحمدعلیشاه،استاد زبان وادبیات فارسی دانشگاه بلوچستان، به دستم رسیده است، کتابی است حدودا هفتصد صفحه ای که به همت « آزرگی اکیدمی» در پاکستان منتشر شده است. در این کتاب 2613 ضرب المثل و جملۀ حکمت آمیز رایج در میان مردمان هزاره، گردآوری و به زبانهای اردو،انگلیسی و فارسی ترجمه یا معادل یابی شده و به ترتیب الفبایی، مدون شده است.

 

خوانندگان فرهیختۀ این نبشتار که به احتمال زیاد کتاب جواد خاوری با عنوان «امثال و حکم مردم هزاره» را دیده و خوانده اند، این کتاب را نیز کوششی در راستای کار جواد خاوری خواهندیافت اما با این تفاوت که جامعه مخاطبان فرضی کتاب خاوری، هزاره ها و فارسی زبانان ساکن در ایران و افغانستان هستند اما کتاب حسینعلی یوسفی،به قصد معرفی ضرب المثلهای مردم هزاره به هزاره ها و اردوزبانان پاکستان و شبه قاره تدوین شده است به گونه ای که خواندن کتاب، برای هزاره های این سوی خط دیورند اگر سخت نباشد، چندان آسان نخواهدبود.

 

از آنجا که هزاره ها یکی از محروم ترین و رنجدیده ترین اقوام جهان در یکی دو قرن اخیر بوده اند و هنوز هم در نظر حکومتگران مختلف افغانستان، شهروند درجه 2 و محکوم به نابودی محسوب می شوند، هر کوششی در جهت احیا و معرفی جلوه های گوناگون فرهنگ آنان ستودنی و ارزشمند است و  در راستای حفظ ارزشهای عام انسانی تلقی می شود. اما ذکر برخی نکات و ملاحظات کلی درباره این کتاب خالی از فایده نیست.

 

عنوان کتاب- فرهنگ ادبیات هزاره گی- این انتظار را در خواننده ایجاد می کند که کتابی سترگ و دایره المعارف گونه درباره «ادبیات» خواهد خواند. تعریف ادبیات در زبانهای مختلف هنوز که هنوز است محل اختلاف است اما چند عنصر مشترک دراین تعاریف دیده می شود از جمله، «متون» و « مکتوب» که هردو بر نوشتار های باقی مانده از پیشنیان و معاصران دلالت دارند. در این میان، ضرب المثل ها حالتی دوزیست گونه دارند؛ برخی از آنها در عین کاربرد گسترده در ادب و سخن شفاهی، وارد میراث ادبی مکتوب شده اند و بالعکس گاهی از ادبیات مکتوب وارد زبان و سخن عامه مردم شده اند اما برخی دیگر هنوز که هنوز است فقط در سخن عامه مردم رایج هستند بخصوص اگر توجه کنیم که هر از گاهی، برخی جملات و عبارات به دلایل مختلف مشهور می شوند و کم کم حالت ضرب المثل را پیدا می کنند. با توجه به این مقدمه، عنوان « فرهنگ ادبیات...» برای این کتاب که در واقع مجموعه ای ناتمام از ضرب المثلها و حکمت های رایج در سخن مردمان هزاره است، عنوانی گویا و درست نیست و بهتر بود عنوانی که علی القاعده توسط پژوهشگران برای این نوع کارها به کار برده اند استفاده می شد مثل عنوانی که اقای خاوری برای کار خود برگزیده است.

 

نکته دوم که اندکی اخلاقی است، به رسمی معمول در دنیای پژوهش و بخصوص پژوهش فرهنگی برمی گردد. رسم است که در مقدمه این گونه کتابها از ادبیات این عرصه و کارهایی که قبل از کار فعلی منتشر شده اند،یاد می شود بخصوص اگر تحقیقات قبلی بسیار کم شمار و یا صاحب شهرت کافی باشند. بعید است کسی از اهل فکر و فرهنگ هزاره، کتاب امثال و حکم مردم هزاره تالیف اقای جواد خاوری را ندیده باشد. یاد کردن از کار خاوری در مقدمه کتاب اقای یوسفی، کسر شأن از نویسنده کتاب دوم نیست بلکه نشان از آگاهی پژوهشگر بر تحقیقات قبلی در این عرصه است.

 

در آخر خوب است به تفاوت نگاه یوسفی و خاوری در دو اثر مشابه اشاره کنم. خاوری علی رغم سالها تلاش برای معرفی فرهنگ غنی هزارگی/آزرگی ، در زمینه شعر و ادبیات فارسی نیز صاحب نظر و اثر است و تحقیقات خود را به زبان معیار فارسی عرضه کرده است. این رفتار او نشان می دهد که وی گونه زبانی رایج در میان مردمان هزاره را نه زبان بلکه یک گویش از حوزه کلان فارسی دری می پندارد و هزاره ها را همانند دیگر فارسی زبانان جهان، در مالکیت مشاع میراث فکری و ادبی و فرهنگی فارسی دری شریک می داند. اما شهید یوسفی در کتاب «فرهنگ ادبیات هزاره گی» هم با گفتار و هم با رفتار ، تلاش کرده است که گونه زبانی رایج در میان هزاره ها را یک «زبان» قلمداد کند. زبان اثر آزرگی/هزارگی معرفی شده و مترجمانی چند، وظیفه ترجمه ضرب المثلها به زبانهای فارسی ،انگلیسی و اردو را به عهده داشته اند و انتخاب عنوان فوق هم در همین راستا و برای معرفی بخشی از ذخایر فرهنگی هزاره ها به انگلیسی زبانان، اردو زبانان و فارسی زبانان بوده است. ناشر این کتاب هم «آزرگی اکیدمی» است که اعضای آن  از سالها پیش در نشریات مختلف، تولید محتوا به «زبان آزرگی» را در دستور کار خود قرار داده و چنین بحث هایی را دامن زده اند و دو مقدمه مبسوط این کتاب در شرح این دیدگاه نوشته شده است. اینکه چنین تلاشهایی راه به کجا خواهد برد و چه نتیجه ای عاید مردم هزاره خواهدشد، به بحث های کارشناسی زبانشتاسانه و جامعه شناسانه دقیق نیازمند است. صاحب این قلم که نه جامعه شناس و نه سیاستدان بلکه شاگرد کوچک ادبیات فارسی است، بنابر اصولی بسیار ساده، ماندن گونه زبانی هزارگی در میان گویش های زبان فارسی دری را به صلاح می داند و در موفقیت پروژه «زبون آزرگی» تردید جدی دارد.

 

 این درست است که معیارهای غیرعلمی و فوق زبانشناسی(مصالح سیاسی و اجتماعی یا فرهنگی و اعتقادی) نیز بر «زبان» تلقی شدن یک گونه زبانی تأثیر دارند(مثال نزدیکش زبانهای تاجیکی و دری که حداکثر گویش های متفاوت فارسی هستند)،اما پایه های علمی یک نظریه نیز در عملی شدن آن بسیار موثرند. زبانشناسان اصل «تفهیم و تفاهم» را بنیادی ترین اصل برای تشخیص زبان از گویش و لهجه تعیین کرده اند و برای اینکه تأثیر تجربیات شخصی و فوق محلی را از شخص بگیرند، امکان ارتبات و تفهیم و تفاهم میان دو کودک از دو گونه زبانی را ملاک قرار می دهند. اگر دو کودک از دو گونه زبانی(که ما هنوز تردید داریم که زبان هستند یا گویش یا لهجه) بتوانند بعد از اندک مدتی مثلا یک یا دوساعت، با یکدیگر ارتباط و تفهیم و تفاهم زبانی برقرار کنند، هردو در حوزه یک زبان قرار می گیرند. گویش، گونه ای دیگر از زبان است که علاوه بر تفاوت آوایی با «زبان معیار» یا همان زبان رایج در مطبوعات و رسانه ها، تفاوت های اندک نحوی نیز با آن دارد اما نه تا حدی که سد راه تفهیم و تفاهم افراد عادی شود. لهجه با «زبان معیار» فقط از نظر آوایی تفاوت دارد مثل لهجه مردم اصفهان یا مشهد و هرات یا استالف با زبان معیار رسمی در تهران و کابل. البته مرزهای میان زبان و گویش و لهجه بسیار سیال و «تاریخی» است و چنانکه می دانیم زبانها احتمالا به صورت گویش و لهجه از یکدیگر یا از زبانهای مادر مشتق شده اند و به تدریج به صورت زبان مستقل درآمده اند مانند ایتالیایی یا فرانسه که از لاتین مشتق شده اند. گذشته از این، مسائل جامعه شناختی و سیاسی نیز چنانکه گفتیم در نامیدن یک گونه زبانی به عنوان گویش و لهجه موثرند. مخلص کلام اینکه آنچه من اکنون آن را «گویش هزارگی» می دانم و دوستان دانشمند آزرگی اکیدمی در کویته،«زبان آزرگی/هزاره گی» می دانند، یکی است اما در طول زمان و بر اثر عوامل مختلف نظیر بررسی های بیشتر علمی،یا مسایل و مصالح اجتماعی و سیاسی، ممکن است نظرهای دوطرف به یکدیگر نزدیک و یا از هم دور شود.

 

فارغ از این دیدگاههای کلی، در ترجمه و معادل یابی ضرب المثل ها و حکمت ها نیز لغزش ها و سستی هایی نه چندان کم شمار راه یافته است که نکته یابی در این مورد را به مجالی دیگر و عزیزان دیگر واگذار می کنم. با تمام این اوصاف چنانکه در ابتدای سخن گفته شد، تلاش مؤلف این اثر و دوستانی که برای چاپ و انتشار آن آستین همت بر زده اند، ستودنی و شایسته تقدیر است و اگر از هر صدهزار نفر هزاره، در هر سال، یک نفر مرد شود و اثری تحقیقی در این حد تولید کند،دیری نخواهد پایید که هزاره ها، اقوام باهم برادر افغانستان ، فارسی زبانان کشورهای همسایه و علاقمندان این گونه تحقیقات در جهان با عمق و غنای حقیقی فرهنگ مردمان صلح جوی و آزاده هزاره آشنا و از آن محظوظ خواهندشد.چنین باد!

در دری

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۴۸ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]

 

 

هزارستان در مرکز افغانستان کنونی واقع شده است. از طرف غرب به غور و دولتیار، هرات، از جنوب به قندهار و نواحی گرشک و توابع فراه و اسفزار، از مشرق به غزنین، کابل، قلات و از شمال به قطغن و بلخ محدود است. پس از حمله ی عبدالرحمان در حدود سال های 1892 میلادی و شکست هزاره ها، اکثر محل سکونت این قوم به سایر طوایف سنی مذهب داده شد. و هزاره ها به خراسان، ترکستان، بلوچستان، هندوستان (پاکستان فعلی) مهاجرت کردند.( خاوری محمد تقی، ص 15) وسعت هزارستان امروز شاید از 70 هزار کیلومتر مربع تجاوز نکند. در حالیکه در گذشته تا حدود 200 هزار کیلومتر مربع وسعت داشته است. مناطقی چون: بهسود مشرقی، خرد کابل، ارغنده، میدان شاه، نرخ، جلریز، تکانه، تمام مناطق وردک، بعضی از نقاط لوگر، نقاطی از گردیز، وزیرستان، زابل فعلی، قلات، مقر، شهر غزنی، قندهار، ارغنداب، خاکریز، شاه مقصود، بست، گرشک بعضی از ولایت هلمند و فراه، زمین داور، تمام ارزگان، اجرستان، چوره، نقاطی از هرات، غوریان، قسمت هایی از باد غیس، قلعه نو، برخی از مناطق بدخشان و دره های پنجشیر و... محل سکونت هزاره ها بوده است که در تمام نقاط یاد شده شواهد تاریخی فراوانی وجود دارد. (یزدانی حسین علی، ج1،صص 211-212)

 

نظریه بومی بودن هزاره ها

 

در این نزدیکی ها گروهی از پژوهشگران در بامیان مقداری از استخوان های دیرینه ای بومی ساکنان آن را که از قبرستان های باستانی و مغاره ها بدست آمده بودند در آزمایشگاه مجهز به شناخت (دی این ای) و ژنیتیک شناسی بررسی کردند و آن را با مردمان امروز بامیان و نواحی آن تطبیق دادند؛ این نمونه ها یگانه بر آمدند و بر بومی بودن هزاره ها و ساکنان بامیان صحه گذاشتند که بومیان اصلی و کهن بامیان هزاره های کنونی اند.(گروه پژوهشگران باستان شناسی فرانسوی).

 دلیل دیگر بومی بودن هزاره ها در افغانستان وجود نام های قبایل هزاره ها قبل از ظهور چنگیزخان است. آنان در گذشته گرستانی و غرجستانی معروف بودند. واژه "هزاره" تا قرن هفتم هجری در باره این مردم دیده نشده است. پژوهشگران داخلی چون دكترحبيبي،  محقق حسین نایل، پوهاند دكتر جاويد و پوهاند عمر صالح و پروفسور شاه علي اكبر شارستاني و شيرمحمد ابراهيم زي و... طرفدار اين نظريه هستند. اینان هزاره ها را از ساكنان باستاني و بومي سرزمين افغانستان می دانند و به این باورند که هزاره ها صاحبان اصلی و حقيقي تاریخ، فرهنگ، تمدن و ادب بلخ و زابلستان باستان اند.

اصلی ترین دلیل بر بومی بودن هزاره ها گویش هزارگی است که از زبان فارسی دری کهن تر می نماید. بررسی و توصیف تاریخی گویش هزارگی مجال دیگر می طلبد که در فرصت دیگر به بررسی گرفته خواهد شد.

داكتر سيد مخدوم رهين در كتاب " اشك خراسان " مي نويسد: «بنابرنوشته جهانگرد چيني هيوان تسنگ كه در دوره كوشاني از آريانا عبور كرده، قوم هزاره قرن ها پيش از ورود اسلام به سرزمين ما درين كشور مي زيستند، در ادبيات و تواريخ اسلامي قرن سوم و چهارم هجري  اطلاق ترك غرچه به قوم هزاره شده است.(همان ص 31). فرير فرانسوي در این نظر است که: «هزاره ها در زمان حملات اسكندر در همان محلي زندگي مي كردند كه فعلا بودوباش دارند. و دليل وي گفتار «كورس» مورخ قديم يوناني است.».(تیمورخانوف، تاریخ ملی هزاره ها)

بنابراین نوشته ها از 2500 سال پیش به مناطق هزارستان نام ستاگیدیا "ستاغیدیا" گفته می شد. بلیومی می گوید: سرزمین "عرسات" که در کتاب مقدس آمده است به سرزمین هزاره های امروزی مطابقت دارد، و محدوده باشندگان شان از شهر کابل و غزنی تا شهر هرات، و از قندهار تا بلخ است. "زاوُل" و "زاوُلستان که شامل ولایت غزنی، قندهار، ولایت زابل کنونی تا بهسود، دایزنگی، دایکندی، و تمام ارزگان می شد، با هزارستان کنونی مانند است. "بطلیموس" در قرن دوازدهم میلادی هزارستان را به نام "پاروپامیزوس " یاد کرده است. همین طور مناطق جنوبی و غرب هزارستان، از حدود ارغنداب تا مالستان و جاغوری، پیش از اسلام به نام "اراکوزای" و مرکز شان "هُزاله" یاد می شد. اطراف و ناحیه های غزنی در کتاب (سفرنامه) هیوان تسینگ به نام "تاوکبسوتو" آمده است. در برخی متون واژه تاتار، زاولی، خلج، قرلق و چگل نیز در باره هزاره ها دیده شده است که مردمان بسیار کهن این سرزمین اند.

ژرفیریر" محقق فرانسوی نظریه اش این است که هزاره ها ساکنین اصلی این سرزمین هستند و در زمان اسکندر مقدونی در محلی که زندگی می کنند؛ بوده اند."فیریر" برای اثبات مدعای خود از نوشته های مورخ یونان "کورتس" درباره حملات زمستانی اسکندر مقدونی به مناطق مرکزی افغانستان استفاده می کند" (اخلاقی، محمد اسحاق، ج 1، ص 38)فیریر با استناد به گزارش های جنگی سعی می کند ثابت کند مردمان وصف شده در آن ها نیاکان هزاره های کنونی بوده اند". (موسوی، سید عسکر، ص 38) در این مورد آقاي حاج كاظم يزداني نظر استاد جاويد را اين طور مي آورد: « اين طائفه (هزاره) از اقوام اصيل و بومي اين سرزمين اند كه قبل از مغول (چنگيز) بنام غوزه يعني غرجستاني معروف بوده اند و سلسله شاهان غور و شارهاي(شاران- شیران) باميان از ميان همين اقوام بوده اند».

 موسوی مي نويسد: كوشاني ها اصولآ جزو قبايل"ستي"(به فتح حرف "سين" به زبان تركي به مفهوم كبابي) بودند و در منطقه اي به امتداد كاشغر تا شمال "درياي بلخ" به سر مي بردند. شرقي ترين قبايل ستي" يوچي(شكارچي)ناميده مي شدند. كوشاني ها از ميان يوچي ها برخاسته بودند و به دنبال جنگ هاي قبيلوي به سرزمين هاي جنوب آمودريا كشانده شدند. اگرچه امپراتوري كوشاني ها در 220 ميلادي در شمال هندوكش ازهم پاشيد اما كوشانيان تا سال 425 ميلادي در جنوب هندوكش به فرمانروائي خود ادامه دادند. بنابراين، مدت ها پيش از ظهور مغل ها، ساكنان هزارستان امروز در معرض تآثيرات اقوام قديمي تر و ترك زبان با ويژگي هاي فزيكي شبيه آنان قرار گرفتند» (همان صفحه 66 - 67 ) که نشان دهنده ای بومی بودن هزاره در افغانستان است.

پروفیسور عنایت الله شهرانی در یکی از آثار خود بنام "تاریخچه نژادها و اقوام در افغانستان "می گوید: «ترک ها در افغانستان یک قسمت اعظم ملیت ها را تشکیل می دهند و موجودیت ترک در افغانستان بدو قسمت شناخته می شود:

اول - ترک هایی که از آغاز در صفحات مختلف مخصوصآ در شمال کشور زیست داشتند.

دوم - ترکانی که پیش از میلاد مسیح و قبل از اسکندر در افغانستان کنونی حیات بسر می بردند و ترکان مرکزی دست کم صدها سال پیش از میلاد از ترکستان شرقی و ختائیستان آمده اند. وی در ادامه مي نويسد:«اگر به تاريخ بنگريم هزاره ها كم از كم بعد از دوره امير سبكتگين " سيويك تگين " تا ايندم در سرزمين ها و كوهستانات دور از شهرهاي متمدن حيات بسر مي بردند، درحاليكه اين قوم از باشندگان سابقه دار مركز افغانستان و دور دست آن مي باشند. هزاره ها از طايفه هون هاي سفيد اند.

هزاره ها كه ارتباطات به تگين ها، يفتلي ها، كوشاني ها، كابل شاهان، رتبيل ها، قورلوقي ها طايفه سبكتگين "سيويكتگين" و محمود غزنوي دارند در مملكت افغانستان حكومت كرده اند و گروه زياد آن ها در قطغن مي باشد. از آغاز سنه 705 قتيبه بسوي تخارستان " باختري سابق " كه در آنجا يك سلسله از تگين هاي ترك" تورك "بودائي شده سلطنت مي كردند، رهسپار شدند (همان صفحه 203 ). در این مورد می توان گفت: که اگر ترک بودن هزاره ها را هم رد کرد که عده ای مخالف ترک بودن هزاره ها است، می توان قدامت، دیرینگی و بومی بودن هزاره ها را از این نوشته ها دریافت.

موسيو فوشه رئيس هيئت باستان شناسي فرانسه در باميان نيز مردم «هزاره» را از ساكنين قديمي افغانستان، پيش از اسكندر مي داند. وي مغولي بودن قوم هزاره را به سختي رد كرده چنين مي نويسد:

توجيه وجود يك قوم به اين غرابت، در قلب جبال مرتفع افغانستان بسيار مشكل است. البته مدتي است كه اين مسئله را به طريق بسيار ساده‌اي حل كرده بودند. مي‌گفتند بدون هيچ شك مردم هزاره از قبايل مغول مي‌باشند. (جامع التواريخ رشيدالدين، ج 1، ص 399) این نوشته غیر مغول بودن هزاره ها را روشن می سازد و بر بومی بودن هزاره ها تاکید می کند.

  به علاوه «هزاره» در زبان فارسي به معني «هزار» است و چون چنگيز لشكريان خود را به دسته‌هاي هزار نفري تقسيم مي‌كرد؛ بنابراين ابوالفضل نويسندة تاريخ اكبرشاه چنين اظهار کرده است كه اين مردم كوهستاني قسمتي از لشكريان چنگيزند كه در آن محل باقي مانده‌اند. تمام نويسندگان بعد از او هم اين مطلب را تكرار کرده‌اند، بدون اينكه از خود سئوال كنند چگونه يك فوج هزار نفره از لشكريان چنگيز در ميان اين كوه هاي سخت به حال خود واگذاشته شده‌اند و چگونه ملتي را تشكيل داده‌اند؟!

براي اينكه اين مطلب را بتوانند تا اندازه‌اي به حقيقت نزديك كنند لازم ديده‌اند ابتدا ثابت كنند كه اين ناحيه تا قرن هفتم هجري غير مسكون بوده است. ولي بر عكس اين مطلب به ثبوت رسيده است. خوانندگان به خاطر دارند كه در اوائل قرن اول هجري «هيوان تسانگ» همراه يكي از پادشاهان آن زمان افغانستان كه در اطراف كشور خود گشتي مي‌زد تا هم ماليات عقب افتاده را وصول كند‏، هم قدرت مركزي را به قبايل اطراف نشان بدهد، از اين نقطه نيز عبور كرده است. وقتي مسافر مزبور به اتفاق كاروان‌ شاهي وارد هزارستان مي‌شود، هواي سرد و خلق دیگرگونۀ ساكنين آن را كه حتي زبانشان با زبان همسايگان اختلاف داشت، يادداشت مي‌ کند و به همين طريق از قيافه چيني گونه كه امروز هم مردم اين ناحيه دارند؛ تعجب مي‌كند. همان طوري كه مسافر انگليسي، «موركرافت» (Moorcraft) كه مستقيماً از «لاداخ» (Ladakh) مي‌آمده،‌ وقتي به هزاره(هزارستان)رسيده اظهار کرده كه در كوه هاي افغانستان همان مردمي را مشاهده نموده كه در تبت شرقي ديده بود. از اين هم بالاتر اينكه هزار سال پيش از مسافرت هيوان تسانگ(330 ق. م) اسكندر ناچار شد از جنوب به طرف شمال از جبال افغانستان عبور کند و با این مردم روبرو شود.

   مورخان او مي‌نويسند كه اسكندر يك نوع (بربري) (دهخدا نوشته: بربر. از کلمه يوناني باربار بمعني غيريوناني مانند عجم بمعني غير عرب است. (لغتنامه, ذيل بربر) هاي تازه‌اي مشاهده كرد كه از ديگران بسيار سركش‌تر بودند. شرحي كه «كنت كورس» از خانه‌هاي گلي آن ها مي‌دهد با آنچه مسافري بنام «فرير» (Ferrier) نقل مي‌كند و آنچه امروز هر مسافري مي‌تواند به چشم ببيند، كاملاً تطبيق مي‌کند. اين مدارك مسئلة نژادي مهمي را روشن مي‌نمايد كه اهميت آن از مسئلة خصوصي هزاره ها تجاوز مي‌كند. اين مطلب به ما نشان مي‌دهد كه در حقيقت نه فقط فلات‌هاي مرتفع ماوراي هيماليا، بلكه تمام دنباله‌هاي جبال هندوكش تا منتهي‌‌اليه غربي آن، در زمان قديم محل سكونت قبايلي از نژاد چيني و تبتي بوده است. فقط دستة غربي اين قبايل به علت هجوم و عبور قبايلي كه از شاهراه تهاجم های هندوستان عبور كرده‌اند، از قسمت شرقي مجزا گشته‌اند. تنها به اين طريق مي‌توان دو مسئلة مهم جغرافيايي را توجيه کرد. نخست اينكه كشور هزاره يكي نيست، بلكه دو كشور هزاره موجود است. يكي آنكه در بالا از آن بحث شد، و ديگري در طرف ديگر بريدگي ناشي از معبر شمال غربي، در كوه هايي كه ساحل چپ انحناي بزرگ رود سند را احاطه كرده‌اند. و بنابراين مجاور با بلتستان و لاداخ مي‌باشند». (موسيو فوشه، تمدن ايراني، صص 439 و 440، چاپ 1366، تهران) فاضل کیانی، مقاله هزاره ها یا بومیان کشور افغانستان پیش از آریاها). عبدالحي حبيبي مورخ  نام آشنای كشور، سخن موسيو فوشه را تأييد كرده و مي نويسد: دربارة هزاره و سرزمين هزارجات كه اصطلاحي متأخر است گاه گاهي نويسندگان و جستجوكنندگان چيزي نوشته و يا گفته‌اند كه معلومات ايشان نيز به دورة متأخر و بعد از تاخت و تاز چنگيز مربوط است و آن قدر واقعیت و اعتبار تاريخي ندارد...» (دكتر عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان ص 113 (چ1378پيشاور).

چنانکه اکثر مورخین به ویژه مرحوم میرمحمد صدیق فرهنگ گفته ما را تایید می کند، جواهر لعل نهرو در صفحه 171 جلد اول کتاب مشهور خود به نام" نگاهی به تاریخ جهان" می گوید:"مردمان آسیای مرکزی به نام باکتریائی ها، سکاها، هون ها، اسکوت ها، ترک ها، کوشانی ها و یفتلی ها" نامیده می شدند که  پیش از میلاد بارها به اروپا و سراسر آسیا پراکنده شده اند و هجوم برده اند و این به خاطر تاراج نبوده بلکه برای به دست آوردن زمین های قابل سکونت و اقامت بوده است. قبایل آسیای مرکزی در آن زمان زراعت پیشه و دارای حیوان های اهلی بودند. زراعت پیشه ها باشنده و مالدارها متحرک بودند" (www. Kateb- hazara.net)

 بنابراين به گفته همت فاريابي: هزاره ها از ساكنين بومي افغانستان امروزي و قدامت زيست آن ها در نواحي جنوب هندوكش و سواحل سند از ده ها قرن قبل از حمله اسكندر مقدوني در منطقه رقم زده مي شود. درمورد آغاز ورود آن ها از آسياي مركزي بسوي اين مناطق اسناد و شواهد موثق ديده نمي شود ولي نظر به بعضي اسناد، شواهد و قراين همسو با اين مسئله، احتمال مي رود كه آغاز زيست مردم هزاره در مناطق مورد نظر مي تواند با مهاجرت سومري ها از آسياي مركزي بسوي عراق امروزي قابل مقايسه باشد. مرحله دوم جابه جائي هزاره ها مربوط ورود كوشاني ها در سال چهلم ميلادي و ورود يفتلي ها درسال 220 ميلادي و ادامه حكمروائي اخلاف آن ها در چهره غزنوي ها و تگين شاهان مي باشد كه اسلاف هزاره امروزي را تشكيل مي دهد. به نظر محمدی غوریانی: نام بسیاری از تیره های آریانی مانند کیان و زاولی و پشین(منسوب به کی پشین) و مناطق بسیاری با همین ویژگی مانند دره کیان و زاولی و پشین( قوم پشی در جاغوری) و خاک اران و در دی چوپان زابل ... در میان هزاره ها وجود دارد. به نظر محمدی هزاره ها از تیره آریایی های کهن و در حقیقت آریایی ها همان هزاره های کهن تاریخی است. همین طور، پژوهشگران افغانستانی‌و بیگانه ‌با تکیه بر مسیر جنگی اسکندر، سفرنامه‌ها و استناد به یک سلسله شواهد زبان‌شناختی، تاریخی، جهانگردی و جسمی هزاره‌ها بر نظریه بومی بودن هزاره ها تأکید ورزیده‌اند.

فاضل کیانی که هزاره ها را از آرین های کهن می داند در این مورد چنین می نویسد: فریر و آریانپور را قناعت بخش و قابل دفاع دانسته و معتقد است که جدا از اختلاط های قومی که خواه ناخواه در تمام اقوام منجمله هزاره ها صورت گرفته است، پیکره اصلی هزارگان از بقایای باشندگان بومي و اصلی مملکت اند. آنان بقاياي آريان هاي تاريخي عهدِ اوستا و شاهنامه هستند كه پیش از آریاها (به مفهوم امروز) در ايام بسيار دور به سر پرستی جمشید (کیومرث زابلی بانی شهربلخ) از بين النهرين (میان رودان) به بلخ و زابلستان مهاجرت کرده و در قلب جبال هندوکش و بابا، فرهنگ و تمدن و تاریخ ویدی و اوستایی و دری را به وجود آورده اند. به بیان دیگر: هزارگان از بقایای آریان های ریگ بید و اوستا و از تبار زابلیانِ شاهنامه و باقی ماندگان خراسانیان قرون میانه هستند. یعنی قوم هزاره نه تنها مغول یا ترک نیستند، بلکه آنان یادگاران واقعی تاریخ و فرهنگ و تمدن چهار هزار ساله آریانا و وارثان ادبیات پارسی در بلخ و زابلستان باستان اند، كه افسانه ها و تاريخ و زبان و نام سلاطين و جغرافیای سرزمین و نام های طوایف آنان در َاوِستا و شاهنامه ها و چهره آنان در نقاشی ها و تندیس های باستانی به روشنی بازتاب یافته است. به گفته برازنده فرمان روای غرجستان:

نه تركم نه تازيك نه افغان نه ديو /  نشان دارم از سام وگودرز وگيو

منم پور گرشاسپ آريان نژاد /  منم يادگاري ز هوشنگِ راد.

 

هزاره ها مغول نیستند

" خاورشناسان فرانسوی این نظریه را که هزاره ها از بقایای سپاهیان مغول اند را عموما رد کرده اند. زیرا فرانسوی ها مدت بسیار است در بامیان و دیگر مناطق باستانی هزارستان به پژوهش های باستان شناسی مشغول اند و بومی و دیرینه بودن هزاره ها را از نزدیک لمس کرده اند. بر خلاف انگلیسی ها که از دور سخن گفته اند. اما خاورشناسان انگلیسی بر عکس آن را تائید کرده اند. با توجه به این نکته که انگلیسی ها در زمان تسلط شان بر هند نظر استعماری داشتند و با هر وسیله ممکن می خواستند که زمینه نزاع های قومی و مذهبی را در میان مردم فراهم کنند، پس نمی شود به قول آن ها چندان اعتمادکرد." (همان صص 155-156) " ظاهرا اولین کسی که نوشته هزاره ها از بقایای سپاهیان مغول هستند، ابوالفضل دکنی مورخ عصر اکبر شاه بوده است. او در اکبر نامه می نویسد: هزاره ها از سپاهیان منکوقاآن نوه چنگیزخان است. بعد از او عده ی زیادی از مورخین، جغرافی دانان و سیاحان از او پیروی کردند، و همان سخن را تکرار کردند". (یزدانی حسین علی، ج1، ص 156) با توجه به این نوشته که اکبر شاه و پدران وی مغول بوده اند و انگلیس ها در پوشش کامپانی شرقی در هند  فعالیت می کردند و هزاره ها در هند و در هند شمالی(پاکستان) به ویژه در سپاه بابریان هند دارای جایگاه بالای بودند؛ درستی نظریۀ اختلاف پراگنی آشکار می شود. از طرف دیگر بابریان هند همواره تلاش ورزیده بودند که مردمان بومی را از اعقاب خود قلمداد کنند و با مراوده با آنان راحت تر حکومت کنند و قلمروی گسترده شان را حفظ نمایند.

  عبدالحی حبيبي در مورد بومی بودن هزارها و مغول نبودن آنان سخنان فوشه را در كتاب خود نقل كرده و در ادامة آن می نوسیدكه:

اين شكاكيت عالمانة موسيو فوشه خيلي بجاست و ما نمي‌توانيم در مقابل منطق مسلم تاريخي تنها بر روايت ضعيف و احتمال نااستوار ابوالفضل دکنی و پيروان او اتكا كنيم ... باري كلمة هزاره نيز با چنين نظر محدود و غير علمي به سبب التباس آن با «هزارة» چنگيز، دستخوش مورخان قصيرالنظر گرديد؛ در حاليكه اين نام در تاريخ سوابق طولاني قبل از چنگيز دارد و دلائلي موجود است كه اين مردم در قرون متمادي قبل از آن هم درين سرزمين ساكن بودند. .(عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان، صص 113 تا 116)

دراین مورد ميخايل وير چنين مي گويد: «از نظر زبانشناسي، هزاره ها و مغول هاي افغانستان به هم ديگر رابطه و قرابت تكويني و پيدايي ندارد... و قبل از مهاجمين در هزارجات متوطن بوده‌اند و منشأ خيلي قديمي‌تر دارد كه امروز قابل تشخيص نيست». (نايل، سايه روشنها، ص29 به نقل از مجلة افغانستان ژورنال (1975م) چاپ استراليا). به یاد داشته باشیم که زبان مغولی ترکی آلتایی نیست که  بتوان با آن با ترکان و هزاره ها رابطه ایجاد کرد. این مسله از ریشه بی معناست. همین طور عبدالحی حبيبي در جای دیگر در مورد بومی بودن هزارها و مغول نبودن آنان می نویسد: دليل دومِ قدمتِ نامِ هزاره از نظر تاريخ اين است: هيون تسنگ زاير و جهان‌گرد معروف چيني كه بعد از سياحت هند در هنگام بازگشت به تاريخ 25 جون (644 م) به تسو-كو- چه (آراكوزيا) آمد، وي پايتخت نخستين آن را هو- سي- نه (غزنه) و پايتخت‌ ثاني را هو- سا- له مي‌گويد (ر.ك. سفرنامة هيون تسنگ، كتاب 12) ... با وجود مطالب روايت هيون تسنگ و بطلميوس نمي‌توان بر قول ابوالفضل اعتماد كرد.

هيون تسنگ می گويد: كه از هوساله چشمه‌ساري خيزد و به چندين شعبه تقسيم مي‌شود. اقليم آن سرد و داراي برف و ژاله است. مردم آن خوش‌دل و آزاده‌اند. در اصول جادوگري مهارتي دارند و تحرير و زبان‌ ايشان نيز با ديگر ممالك اختلاف دارد... بنابراين بايد گفت كه اين هزارگان از همان عصرهاي قديم از زمان اسكندر تاكنون در افغانستان ساكن بوده و قرن‌هاي طولاني با هم زندگي داشته‌اند.(عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان، صص 113 تا 116)

 قدیم ترین منبع تاریخی در مورد ساکنان بامیان یادداشت هیوان تسنگ زایر چینی(632 م/ قرن هفتم میلادی و قرن نخست هجری) است. هیوان تسنگ شرح می دهد: «پادشاه محلی با ورزا و علما و دیگر نجبای مملکت به استقبال او بر آمده و او را به قصر شاهی می برند. پایتخت این شاه یا شهر شاهی در مدخل دره فولادی به وسعت 6 الی 7 لی[سه و نیم تا چهار کیلومتر] قرار داشت. در این وقت بامیان بدون شک یکی از مجلل ترین مراکز دینی و صنعتی تمام آسیا بوده  و قسمت های برهنه هیکل 35 متری [شهمامه] مثل دست و پا و صورتش کاملاً از ورق طلا پوشیده شده بود..»(آثار عتیقه بامیان نوشته موسیوکودار و موسیو هاکن. ترجمه احمد علی خان  مقدمه مترجم ص20 -25 -26-27- 29-30). وی در باب اول کتاب «سِی یُو کِی» Si-Yu- Ki سفری به غرب) سيماي باميان را چنین ترسيم مي‌کند: مملكت «فان- ين- نا» (باميان) بيش از 2000  لي شرقی- غربی و زياده از 300 لي شمالی جنوبی داخل كوه هاي پربرف واقع است. پايتخت بزرگ مملكت به جدار سنگي كوه متكي بوده، دره را عبور مي‌كند. طول اين شهر از 6 الي 7 لي و به طرف شمال به پوزة سرنشيبی منتهي شده است. آب و هواي آن خيلي سرد و عادات ساكنين آنجا خشن است. لباس آن ها بیشتر پوست حيوانات و پارچه‌هاي پشمي كلفتی است كه در خود مملكت تهيه مي‌شود. رسم الخط، معتقدات و استعمال مسکوکات آن ها شبیه مملکت «توهولو» (تخارستان) می باشد. زبان شان اگرچه کمی با ساکنان تخارستان مختلف است با آن هم سخن گفتن آن ها خیلی به هم مطابقت می کند. از نقطه نظر سادگي و بي‌تزويري عقايد، ساكنين اين مملكت از ساکنان ممالک همسایه بسیار مزیت دارند.»(پروفسور هاکن و کودار، آثار عتیقه بامیان، ترجمه کهزاد، ص166).

در دائرة المعارف فارسی مصاحب (ج 1- ص179) در باره هزاره ها به نقل از سفرنامه خانیکوف چنین آمده است:"قسمت مرکزی افغانستان از غزنه تا هرات مسکن قبایل مغول یا آمیخته ای ترک و مغول است. ازین جمله است قوم هزاره که مذهب شیعه دارند در دو طرف هریرود طایفه چهار ایماق چهار قبیله سکونت دارند".اما ناگفته پیداست که اینگونه استدلال‌ها به خودی خود برای طبقه‌بندی هزاره‌ها در تبار مغول کافی نیستند، چه در این صورت در مورد شباهت فیزیکی ازبک‌ها، ترکمن‌ها و قرقیزها نیز با مغول‌ها چه توجیهی وجود دارد و هزاره‌های پنجابی را چگونه باید ریشه‌یابی کرد.

باید دانست که تاکنون هیچ سندی با عنوان «هزاره‌های مغول» بدست نیامده است و هیچ پژوهشگری به هزاره‌های مغولی زبان برنخورده است و ما نیز مانند شرمن معتقدیم که هزاره‌ها، مغول‌ها و ایماق‌ها سه گروه قومی متمایز هستند. همین طور محمد تقی خاوری، این نظر را که برخی محققان هزاره ها را از اعقاب چنگیز خان مغول می دانند "واهی" دانسته و معتقد است كه ساختار قومی هزاره را ششصد و به روایتی هفتصد طایفه متفاوت شکل می دهد و از نظر نویسنده، غیر ممکن که این همه طوایف متنوع، نشات گرفته از سلسله قومی مغول باشد.( تقي خاوري، مردم هزاره و خراسان بزرگ، ص 42 و ص 8).

این مورخان در عمل نتوانستند نظریات خود را ثابت کنند با دلیل و با سوابق تاریخی که نشان دهد هزاره ها بازماندگان مغول ها هستند. و دیگر به سراغ این نظریه نرفته اند.

تيمور خانوف استاد دانشگاه تاجکستان و نویسندة تاریخ ملی هزاره مي گويد: اما رشيد الدين و حافظ ابرو و جوزجاني[در طبقات ناصری] ثابت مي سازند كه: «نه خود چنگيز و نه هيچ يك از فرماندهان عسكري اش فرمان اسكان را در مناطق فعلي هزارستان صادر نكرده بودند، لذا منشأ تشكل هزاره ها قسما به حملات چنگيز خان ارتباط نمي گيرد، طوري كه آن رابطه به نوبت خود با تكامل ساير مليت هاي ساكن افغانستان نيز مربوط مي شود. بنابر اين هيچ گونه دلايل موثقي وجود ندارد كه هزاره ها باقي ماندگان عساكر چنگيز باشند.» (تاريخ ملي هزاره ص22).

شيرمحمد ابراهيم زي گنداپوري مورخ پشتوزبان (1311 قمری) نوشته است: «ابوالفضل (دكني) اين مردم را از نسل اولاد فوج مانگوخان نبيرة چنگيزخان گفته است. لیكن اين قول اصلي ندارد. چرا كه قبل از عهد چنگيزخان اين قوم الوسي كلان و خلقي بسيار بوده است ... قبل از خروجِ افغان بر غزني و ديگر اقطاع جنوبي، هزاره نيز سواي تاجيك قابض بودند. كه اوشان را افغان تدريجاً طرفِ هزارستان كشيدند.»(شيرمحمد خان ابراهيم زي، تواريخ خورشيد جهان، ص 314، چاپ لاهور، 1311 ه. ق).

حسين نایل می نویسد: «مليت هزاره يكي از قديمترين و بومي ترين مردم اين سرزمين مي باشند. و همين مرز و بوم پيدايش گاه و پرورشگاه آنان بوده است. و به صورت قطع در روند حيات چند هزار سالة خود، نقطه هاي عطف و لحظه هاي بزرگي داشته اند. كه بنابر عللي نا شناخته و بي انعكاس مانده است.»(حسين نائل، سايه روشنها...، ص27) (انتساب دو نام «هزاره» و «هزارجات» به عساكر چنگيزخان نيز يك استنباط كاملا غير واقعي و غير محققانه است. زيرا به استناد مدارك، كلمة هزاره ... پيش از ظهور چنگيز موجود بوده.» (حسين نائل، ساختار طبيعي هزارجات، ص44) از اوايل صده هفت هجري كلمه هزاره جسته جسته مورد اطلاق (قرار گرفته) و پذيرش پيدا مي كند و اين مسلما قبل از حمله چنگيزخان به اين سرزمين است.(حسين نائل، سايه روشنها...، ص43).

 دکتر ساکایی می نوسید: "پس معلوم است که کشور اَرِزه در شرق، سُوه در غرب، دو کشور فرددفش و ویددفش در جنوب و دو کشور وروبرشن و ورو جرشن در شمال و خونیرث در میانه این کشورها موقعیت داشت. به گمان من که کشور آرزهی و اوستا و ارزه در بندهش همان کشور ازره است که امروزه در گویش مردم این سرزمین وجود دارد و تنها جای"ز" و "ر" عوض شده که در علم زبان شناسی یک پدیده طبیعی است." با توجه به این نظریه هزاره ها مردمان بومی هزارستان بزرگ است که از گذشته های دور در این دیار بوده و بدون شک وارث بیشتر فرهنگ های بومی، باستانی و تمدنی فلات فرهنگی ایران باستان است.

در پایان

در پایان باید گفت بر اساس شواهد تاریخی موثق هزاره‌ها یکی از قدیمی‌ترین اقوام ساکن در منطقه و افغانستان کنونی هستند. آمیزه‌ای از تبارها و گروه‌های قومی مختلف اند و سرانجام ساختار قبیله‌ای و زبانی آن ها تا حد زیادی از همه مردمان دیرینه ای این مردم و دیار متاثر بوده و خود قوم و فرهنگ جدیدی را بنا نهاده اند. بنابراین هزاره ها از بومیان افغانستان اند و مانند دیگر هم دیارانش سال های بسی دور را در این خاک زیسته و از کیان و زبان و فرهنگ این زمین دفاع کرده و در حفظ آن استوار بوده اند و بر این دیار حاکم بوده و حکومت رانده اند.

شه غرچکان بود برسان شير

کجا ژنده پيل بود، آوريدي به زير.

(فردوسی)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع  مآخذ:

1. اخلاقی، محمد اسحاق "هزاره ها در جریان تاریخ" جلد اول-دوم،انتشارات: شرایع،قم،1380

2. پولادی ،حسن"تاریخ هزاره ها" عرفان،تهران،1381

3. خاوری، محمد تقی"مردم هزاره و خراسان بزرگ" عرفان،تهران،1385

4. دولت آبادی، بصیر احمد"هزاره ها از قتل عام تا احیای هویت"عرفان،تهران، 1380

5. غبار، میر غلام محمد "افغانستان در مسیر تاریخ"جلد اول، نهضت،قم،1375

6. فرهنگ، میر محمد صدیق" افغانستان در پنج قرن اخیر" جلد اول،اسماعیلیان،قم،1371

7. لعلی، علیداد"سیری در هزاره جات"احسانی،قم،1372

8. موسوی، سید عسکر"هزاره های افغانستان"مترجم؛اسدالله شفایی،اشک یاس،قم،1387

9. موسیوگورا و مادام گوراو پرفسورهاکن"آثار عتیقه بامیان در هزارستان"مترجم؛احمد علی خان،اسماعیلیان،قم،1381

10. حسين نائل، سايه روشني از جامعة هزاره،  ص29.

11. تيمور خانف، تاريخ ملي هزاره ص19

12. تاريخ ملي هزاره ص21

 13. نائيل، سايه روشنها، ص29 به نقل از مجلة افغانستان ژورنال (1975م) چاپ استراليا.

14. جامع التواريخ رشيدالدين، ج 1، ص 399

15 ابوالفضل دكني وزيراكبرشاه تيموري هند، ونويسندة تاريخ اكبري در قرن دهم هجري مي باشد. (ر.ك. نويسندگان. اكبرشاه)

16. موسيو فوشه، تمدن ايراني، صص 439 و 440، چاپ 1366، تهران .

17. دكتر عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان ص 113 (چ1378پيشاور)

18. جغرافياي تاريخي افغانستان، پوهاند عبدالحي حبيبي، ص 114، چاپ دوم 1378ش، پيشاور، مركز نشراتي ميوند

19. عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان، صص 113 تا 116 .

20. عبدالحي حبيبي، جغرافياي تاريخي افغانستان، صص 113 تا 116

 21. آثار عتیقه بامیان نوشته موسیو کودار و موسیو هاکن. ترجمه احمد علی خان  مقدمه مترجم ص20 -25 -26-27- 29-30

 22. پروفسور هاکن و کودار، آثار عتیقه بامیان، ترجمه کهزاد، ص166

23. شيرمحمد خان ابراهيم زي، تواريخ خورشيد جهان، ص 314، چاپ لاهور، 1311 ه. ق

24. حسين نائل، سايه روشنها...، ص27

25. حسين نائل، ساختار طبيعي هزارجات، ص44

26. حسين نائل، سايه روشنها...، ص43

27. تقي خاوري، مردم هزاره و خراسان بزرگ، ص 8

28. تقي خاوري، مردم هزاره و خراسان بزرگ، ص 42

29. حسين نائل، ساختار طبيعي هزارجات، ص45

 30. تاريخ ملي هزاره ص

 

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۴۲ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]



منشاء نژادی، قدامت تاریخی و وجه تسمیه اَزرَه ها(1)

بخش اول
درین نوشته به ترتیب می پردازم به ذکر دلایل تاریخی مبنی بر منشاء نژادی؛ قدامت تاریخی و وجه تسمیه هزاره ها . اما به علت طولانی بودن مطالب آن، ناگزیرم که آنرا در چندین بخش درین سایت بگذارم تا برای خوانندگان عزیز بدون خستگی و ملال قابل استفاده باشد .
الف : منشاء نژادی هزاره ها :
بیشتر مورخان داخلی و خارجی در آثار شان هزاره ‏ها را یکی از اقوام قدیمی و بومی افغانستان و ترکیبی از نژاد ترک و مغل ذکر کرده اند . که اجداد آنان سالیان متمادی بر این کشور حکومت کرده و تمدن و فرهنگ با افتخاری از خویش بیادگار گذاشته اند . در باره معرفی و شناخت از قدامت تاریخی و هویت اتنیکی جامعه اَزره، خوشبختانه درین اواخر کتاب های متعدد تاریخی و مقالات تحقیقی فراوانی از جانب مورخان و نویسندگان داخلی و خارجی تالیف و نگارش یافته است . بنا بر تحقیقات انجام شده ی مورخین داخلی و خارجی مردم هزاره از نژاد زرد محسوب شده ومنشا ء ترک - مغولی دارند . طبق نظریه «دمور گرفت» :"استخوان بندی صورت و چهره هزاره ها بیشتر به تبتی ها شباهت دارد و کم تر به مغول ها می ماند . قرلوق ها پیش از حملات مغول ساکنین مرکزی افغانستان را تشکیل میدادند"{1}. درینجا باید خاطر نشان ساخت که تعداد زيادي تبتي ها همچنان متعلق به تركان تبتي اند که شامل تركان ختائي، ختني و قرلق می شوند . استاد کاظم یزدانی در کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره ها، بخشی از نظریه پوهاند جلال الدین صدیقی را در باره هزاره ها آورده :"ساکنین امروز افغانستان از نظر نژاد شناسی و بررسی جمجمه به سه گروه نژادی تقسیم میشوند :
1- نژاد قفقازی(آریایی) که شامل اقوام تاجیک، پشتون، بلوچ و نورستانی میشوند.
2-نژاد ترک شامل هزاره، ایماق،ازبیک و قیرقیز میگردد .
3- نژاد براهوئی که قوم کوچکی است و میگویند اصل دراویدی هندی دارند و گویا از هندوستان به نقاط مرزی بین افغانستان و پاکستان مهاجرت کرده اند"{2}. احمد جامی استاد دانشگاه تهران در باره منشاء نژادی هزاره ها معتقد است که:" خَزَر ها (هزاره ها) مردمی اند ترک نژاد که از شمال دریای خزر به فلات ایران رفته و از ری و قومس (سمنان) رهسپار خراسان شده اند امروزه در مرز خاوری خراسان به نام هزاره یاد میشوند " {3}. پروفیسور عنایت الله شهرانی در باره ترک تبار بودن هزاره ها در بخشی از مقاله تحلیلی و زیبایش جنین گفته است:"در ولايت قندوز كه اصل كلمه “كندوز” به زبان توركي روز روشن معني ميدهد، هزاره هاي ده ويران شهرت خاص دارند و آنها به همان توركي قديم هون ها ، كوشاني ها و يفتلي ها تكلم مينمايند . همچنانكه يفتلي هاي بدخشان و هزاره هاي دره كوشان به زبان توركي كوشاني و يفتلي سخن ميگويند و اين مردم كه بيش از دو هزار سال به اين خاك زيسته اند ، زبان شانرا از دست نداده اند"{4}.
از آنجائیکه  هویت اتنیکی و نژادی جامعه اَزرَه مخلوطی از نژاد ترک - مغل میباشد به همین دلیل تقریبا 22 درصد لغات ترکی – مغولی در زبان فعلی هزاره ها (فارسی با گویش هزارگی) وجود دارند که تا کنون در بین هزاره ها رایج میباشند . اما علت اینکه چرا هزاره ها زبان اصلی شان را از دست داده و زبان فارسی را با گویش هزارگی انتخاب کرده اند؟ کدام سند روشنی تاریخی درین باره موجود نمیباشد و هزاره ها نیز مانند هزاران اقوام مغلوب در تاریخ ناگزیر از پذیرش زبان مسلط و مهاجم گردیده و زبان مادری شان را از دست داده اند . اما یک مسئله اساسی و منحصر به فردی را من در باره قوم هزاره در جریان تحقیق متوجه شدم آن اینکه به گمان من هزاره ها در جهان، اولین قومی است که علیرغم آنکه زبان مادری اش را مانند سایر اقوام مغلوب از دست داده اما بر عکس سایر اقوام مغلوب جهان، تنها قومی میباشد که بیشتر از بیست و دو درصد زبان مادری اش را در زبان جدید( فارسی) جاسازی کرده اند . شما سومری ها، مصری ها و سایر اقوام متمدن دنیا را نگاه کنید با وجودیکه خالق تمدن های باستانی با شکوهی بودند اما زمانیکه در تحت سیطره مهاجمین بیرونی قرار گرفتند بمرور زمان فرهنگ و زبان شان را از دست داده و فرهنگ و زبان مهاجمین را پذیرفتند . بطور مثال مصریها، عراقی ها، لبنانی ها، سودانی ها و... که از نژاد عرب نبودند . اما حالا نه تنها در فرهنگ عربی مستحیل گردیده اند که حتی یک درصد نشانه های از زبان مادری شان را در زبان عربی فعلی که به ان تکلم میکنند، نمیتوان یافت . اما هزاره ها با وجودیکه سالیان متمادی از تسلط زبان فارسی بر آنان میگذرد اما با انهم اولین قومی در جهان اند که بیست و دو درصد واژه های زبان مادری شان را بر زبان قاهر و مسلط فارسی تحمیل کرده اند . البته این بحث، بخش جداگانه ای را می طلبد که امیدوارم سایر قلم بدستان و مورخین با صلاحیت، درین زمینه با تحقیقات گسترده و علمی شان روشنی لازم را بیافگنند. فعلا من از آن میگذرم و می پردازم به ادامه مطلب .
دلیل دیگری که ثابت میکند منشاء نژادی هزاره ها، ترک – مغلی میباشد اشتراک نام طوایف هزاره ها مانند طایفه های تاتار، نايمان، توركمن، زاولی، بربری، خلج، غلج، خلخ، قرلق، چگل، لاچين، چيچكه، ترخان و ... میباشند که این نامها هم در بین هزاره ها و هم در بین ترک ها موجود اند که ثابت میسازد، هزاره ها ترک نژاد اند . همچنان مناطقی در هزارستان کنونی وجود دارند که تا هنوز نامهای ترکی خویش را حفظ کرده اند و استاد کاظم یزدانی در کتاب پژوهشی در تاریخ هزاره ها جلد اول و دوم در صص 209- 218 بخشی از آن مناطق را چنین نام برده اند : "آق بُلاق،آق جَم، آل تُو، آق رَباط، آق زات، آق زرات، آق کوپرَک، اِرکَتُو، اِسپِی قادَه، اَلتَمُور،المیتُو، اُم بلاق، اُوبَه، اُوت قول، اُودمَه،اُوزداغ، اُولَنگ، اُولُوم، اولیاد تُو، اوکَک، برغَنه تُو، بُغرا، بَکوا، بُلاغ/بُلاق، بُلاق تو، بُلاق سینِی، پودینه تُو، تَربلاق، چارقَدوق، چنجی قول، چَقماق، چیچک تُو، جربلاق، جَرجَقُور، جَغَتُو، جولا، خرمالیق، دزد بُلاق، سُکلِی، سُم بلاق، سُورَه سُو، سُولیچ، شاتُو، شِبَرتُو، غِیغو تُو، فراخ اولُوم، قاش،  قره خوال، قَرَه ناله، ، قِرغُوی، قَرغَنَه تُو، قره باغ، قَرَه خوال، قَره قول، قِزل، قلعه سُو، قَمچاق، قُناق، قوتُو، قُورغان، قول لیچ، قِیاق، کار بُلاق، گرم بُلاق، مَمقتُو، ناوُور، نَرَه قُو، یَخشی، یُورت.  
حتی تا هنوز در بین مردم اَزرَه، آناتومی بدن انسان با نامهای که بیشتر منبع ترک – مغولی دارند، یاد میگردد که من مختصرا تعدادی ازین کلمات را که مربوط اعضای بدن انسان میباشند ذیلا شرح میدهم :
اِركَه : انگشتِ شصت.
اَلغَه = كفِ دست
اُونگه : رنگ صورت، چهره
اُوقرَه = چشم
بَبَرداغ : برآمدگي زير گُلو
بوربِی = کوری پای
بِیَه = قد
پاتِی = دلک پای
پيچَه/پيكي : زلف
پَیچَه : پای
پید : شکم
تای قچیق = زیر بغل
تراغ : فرقِ سر
تُموغ : استخواني در مچ يا زانو
توغَی : آرنج
تُولغَه =سر
چاقو/ چُوقُو : شقیقه
چَمبَه : مشت
چُولاق : لنگ
چیجین = سینه
خَرخَتَک = گلو . حلقوم
جر جیست : قواره و قیافه
جُو جُو/جِیجِی : پستان
جُور = بازو
دالُو : كتف، استخوانِ شانه
داقِی : موی گره خورده
دِلنِق یا دلنغ : گوشتی که از اثر چاقی در  زیر زنخ آویزان شود
سُغرَه لَه : پوستی که روی زخم می خشکد
سیبکیل : لکه ای روی
سينگير : عضله، مفصل یا شاهرگ بزرگ پا
شَنگَک : ناخن
شیغَی : بجل
قاش = ابرو
قَباغ = پلكِ چشم، پشتِ چشم
قبَرغَه : استخوانِ دنده
قَچَر = بناگوش, صورت
قَچِیغ = بغل
قری/قورری : چورره, کسی که بیضه اش آماسیده باشد
قُول : بازو
قِیتَه = شکم
كاكُورتَك : برجستگي زير حلق
کَتُوک : گلو - حلق
کُوجِی : آماس کردن، پندیدن ؛ عصبی
کَورَه = شکم
کومَه = گلبن روی
كيرپَك : مُژه چشم
كيموك : استخوان غضروفي
لاق : سر بی موی
لُولُوگ : نوک پستان
مُوتَک = استخوان قوی گردن و بازوی انسان
موتیو : مشت انسان
موچقی : بی جا شدن مفصل
و...
همچنان بخشی از نامهای وسایل خانه و افزار های کاری که از قدیم الایام تاکنون قابلیت استفاده داشته است، نیز اکثرا نامهای ترکی – مغولی دارند که نمونه ای از آنها را درینجا نام می آورم :
آلغَه : چَكُش.
اُجاق : ديگدان.
اُلچَك : دستبند.
اِسكَنَه : ابزاري كه با آن چوب را سوراخ كنند.
اَلغُوچَک : سنگ پلک بین جوی یا دریا جهت رفت و آمد عابر
اَلَک : غربال .
اَلَو : آتش، اَلَنگ ،زبانهِءآتش
اَنگیِشت : ذغال
اَوخُور : آخور
اوغور : هاون
اُولقُه : تخمین و اندازه
پَنگ : شاهین ترازو
پِیچول : تناب، ریسمان
تاس : ظرف آبخوری
تايچَه/تَیچَه : يكي از دو لِنگهِ جوال
تِبشِي : طغار چوبي كه در آن خمير كنند
تَبراق : دستکول . بکس سر شانه ای
تَسمَه : نوار چرمي
تَمبَه : کلون در
تُوبرَه : کیسه که در آن دانه انداخته بخورد اسپان دهند
توكنَه : ديگِ بزرگ مسي
تَياغ/تیاق : چوبدست ، عصا
چارُوغ : يكنوع كفش زمستاني كه از پوستِ خام درست مي‌شد
چَپَر : خرمن کوب
چَگَس : قفس
چَمُوس : نوعي كفشِ چرمي
چيغيل : غربال بزرگ، الك
چُوغ : نخ باريكِ پشمي
چَلبُور : قمچي، افسار اسب، تسمه
چَمچَه : يك نوع قاشق بزرگ
چَنگك : قُلاب
دابَه : مشک روغن
دِیشکَه : خمره
دِیگلِی : دیگ خورد
زُلفِي : حلقهء در
سوتَه : چماق . دسته چوب
سُوچِي : آله سوراخ سوراخ است كه با آن مايعات از جمله شير را صاف كنند
شاتُو : نردبان
شَلکِی : فرشی که از پشم گوسفند تهیه می شود
شُگُور : وسيله‌اي چتر مانند كه از تال(=تَركه) بافته مي‌شود و روي آن، خمير و غيره پهن كنند.
غَلبیل : غربال
قُرُبچي : 1-انگشتانه 2-ظرفِ كوچك در لهجهء دايزنگي
قَمچي : تازيانه
قوغ : زغالِ گداخته . آتش
قشو : آلتي كه با آن پشت اسب و اُلاغ را بخارانند و تيمار كنند
قَيزَه : لِگام اسب
کَزلِک : چاقوی کوچکی که بانوان بر روی قبای خود می‌بندند
كَيپَنَك : نوعي بالاپوش نمدي
گولَه : چوبی که در بافت گلیم بکار میرود
لغام : افسار
نوخته : افسار, مهار
مَنجگ : رف . چوبی  پهن که دو طرف آن در دیوار میخ کرده بر آن وسایل خانه و از آنجمله قران و یا کتابها را میگذارند
مورِی : دریچه کوچک نورگیر در سقف اتاق
يَراغ : اسلحه
چَبچُور : کرنج
گِینتِی : مثل کلنگ اما با دوسر نوکدار
تونتِی : کارد کند
سولغَه : دلوی که از پوست گاو درست شده و در کاریز کنی ها آب و لوش و گل را توسط ان از پائین به بالا نقل میدهد
بِیلَی :دستکش چرمی که از ان هنگام درو خار استفاده میشود
سُرچِی : وسیله نجاری
قَیچِی : مقراض
و...
این نامهای ترکی - مغلی مشت نمونه خرواری است که منشاء ترک – مغلی هزاره ها را ثابت میسازند .

1- تاریخ ملی هزاره ها صص 9- 13
2- پژوهشی در تاریخ هزاره ها – ج 1و 2 ص153 تاریخ انتشار 1387
3- راه سازی از روی زمین تا چرخ غلتان – احمد جامی – جاپ پنجم – ص 33 پائیز 1374
4- عنایت الله شهرانی . برگي از تاريخ تورك هزاره

منبع: نمای نزدیک

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۲۵ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


پروفيسور عنايت الله شهراني

 

هزاره ها يكي از شاخه هاي بسيار مهم و قديم تورك ميباشند كه در قاطبه تواريخ موثق آنها را از جمله هون هاي سفيد ويا توركان توكيو ها آورده اند .مرحوم عبدالحي حبيبي ميفرمايد : « در نصف اول قرن هفتم ميلادي در شمال هندو كش و ولايت تخارستان تا بلخ و ميمنه امرايي از نژاد توه كيو ( بقاياي كوشاني هفتلي “ يفتلي “ ) حكمراني داشتند كه مركز ايشان قندوز بود “ ص 107 تاريخ افغانستان “ .

در فرهنگ آنندراج هزاره را قومي از افاغنه آورده اند و گفته اند از عشاير شيعه مذهب . منظور مولف افاغنه اينست كه در افغانستان زيست دارند ونه اينكه خودشان پشتون باشند و در قسمت شيعه بودن مردم هزاره بارها گفته ايم كه مركز و اطراف هزاره جات شيعه اند ولي يك اكثريت بسيار بزرگ شان در سرتاسر افغانستان اهل سنت والجماعه ميباشند .

معني كلمه “هزاره” در فرهنگ دهخدا “ حصهً پائين ديوار “ آمده است . همچنان در تشابه تلفظي كلمه هزاره لغت “هزاله” را آورده اند كه “ هزلي” به معني شوخي و ظريف طبعي ميباشد و شايد هم حرف لام به حرف زآ در اثر كثرت استعمال تبديل شده باشد .تا هنوز در بين اوزبيگ هاي اعم افغانستان و اوزبيكستان آدم هاي شوخ و ظريف طبع را “هزل گوي” ميگويند .

در فرهنگ دهخدا كلمه ديگري را به وزن “هزاره” به شكل “هزاوه” ميآبيم كه ميگويد : « قصبهً دهستان فراهان سادات از بخش فرمهين شهرستان اراك داراي 2736 تن سكنه و آب آن از قنات ، محصول عمده اش انگور ، غله و ميوه است . اين قصبه از قرار قديمي اين ناحيه و داراي چشمه سار هاي متعدد و آبهاي گوارا و تاكستان هاي فراوان است .......جلوس اباقاخان بن هلاكو به تخت سلطنت بعداز پدرش بسال 663 درين قصبه بوده است » از شرح بالا منظور ما تنها از هموزن بودن كلمات است كه شايد به شكلي از اشكال در افغانستان و پاكستان به مردم هزاره نسبت يافته باشد .

تعداد نسل تورك هاي هزاره در پاكستان بمراتب زيادتر از تورك هاي هزاره در افغانستان ميباشد كه بحث آنها ضرورت به تحقيق عليده دارد .

اگر از كلمات بالا در خصوص وجه تسميه “هزاره” بگذريم ، امكان توجيه اصل كلمه “هزاره” شايد طبق گفتار اكثر نويسندگان “هزار” باشد كه در لشكر هاي مغول و تورك ، به واحد هاي هزار نفره تقسيم ميگرديدند و ما تا اكنون در ساحات شمالي افغانستان ( در سابق توركستان صغير ) مينگباشي و يوزباشي به معني سركرده هزار نفري و صد نفري را گاه گاهي ياد مينماييم ..... زمانيكه اين راقم متعلم مكتب ابن سيناي كابل و دارالمعلمين كابل بودم ، منصبي را درميان ملازمين ميشنيدم كه “ده باشي” ميگفتند كه تركيب زبان دري و توركي يعني “كلان ده نفره” بود ، بنآ كلمه “هزاره” ميتواند با معني “مينگ باشي “ مرتبط باشد .

در كتاب نظام اجتماعي مغول اتوغ ها ، نويانها ويا گروپ ها را چنين ميآبيم : « بطور خلاصه ميتوان گفت كه در زمان سلسله يوآن ، شخصيت هاي مغولي همه از طبقه اشراف فيودالي ، نويان ( روئساي هزاره ) روئساي ده هزار و افراد گارد ( اشراف ) بودند ، پس از انهدام اين سلسله و فرار مغولها به خارج از چين ايشان مجبور به ترك زندگي شهرنشيني و مراكز چيني و بازگشت “به هزاره هاي” خود در اعماق استپهاي مغولي گرديدند .ولي درين زمان هزاره ها تبديل به اتوغ و نويانها ( فرماندهان هزاره ) تبديل به جاي سنگ و داي بو وغيره گشته اند ( ص 228 نظام اجتماعي ..... ) .

از گفته هاي بالا بيگمان كلمه “هزاره” هويدا و آشكارا ميشود كه شايد سركرده كدام واحد اردوي تورك ها ويا مغول ها شخص مهم و با نفوذي بوده كه لقب اولاده و مربوطين او را “هزاره” گذاشته اند و اين اصطلاح حتمآ در خاك فعليه افغانستان مروج شده باشد بخاطريكه اصطلاحات تاجيكي ويا فارسي از قدامت لازم برخوردار است . همچنان نميتوانيم از گفته هاي بعضي تحليلگران انكار نمائيم كه شايد كلمه “هزاره” از خود گروپ هزار نفري باشد كه اولاده و مربوطين همه شانرا “هزاره” گفته باشند و چون اصطلاح زيبا ، روان و آسان است ، از آن سبب بزودي ورد زبانها شده است و شايد هم هزاره معني كلمه “نويان” باشد .

مرحوم حبيبي مركز اراكوزيا را كه كاملآ خاك و سرزمين ملت تورك هزاره ميباشد ميگويد كه “هزاله” است و چون هزاله با هزاره هم وزن و قرين است ، شايد هزاره از هزاله آمده باشد .

موضوع دوميكه از زبان ولاديمير تسف بدست ميآيد و بسيار مهم است ، اينست كه به كلمه “داي” و معني آن دسترسي پيدا مينمائيم .

در يكي از نوشته ها ميخوانيم كه « داي بو چين » بمعني “زن داي بو” آمده و معلوم است كه كلمه “داي” ريشه طولاني دارد .

در نوشته هاي آقاي تسف داي ها را به چنين شكل ميآبيم : « كه كلمه داي بوي مغولي از آميزش سه لغت چيني كه عناوين اشخاص مهم سلسله يوآن بوده ، تشكيل شده است ، اين سه كلمه عبارت اند از : ( tai - baw , tai - fau , doi - fou ) بمعني مهردار بزرگ » ( ص 223 نظام .....) .

كلمات و القاب تاي فو ، تاي بو و داي فو را ميتوان بخوبي تصور كرد كه خيلي عميق و صاحب معني است و حالا ما در هزاره جات افغانستان “داي” ها زياد داريم كه به اقوام تعلق ميگيرند . اما يك موضوع ديگر بايد گفته شود كه “داي” ويا “تاي” درر توركي بمعني اسپ نوزاد آمده و واقعآ خيلي بجاي خواهد بود تصديق نمائيم كه بگروه هاي “داي” ها بخوبي صدق مينمايد به اين معني كه اسپ سواري و اسپ كاري از قديمترين ايام شغل مردم تورك بوده است . و كسانيكه صاحبان اسپ هاي خاصه و بخصوص ميبودند ، او و مربوطين او را به صفت اسپ او ميشناختند .

مثلآ اگر كسي اسپي ميداشت كه در گردن او زنگ آويخته باشند ، آن اسپ را “دايزنگي” ميگويند و ما تا اكنون در ميان توركان هزاره افغانستان منطقه يي داريم بنام “دايزنگي” و همچنان در ميان تورك هاي صفحات شمال كشور قومي داريم بنام “كلته تاي” گويا كسي از اشخاص مهمي كه يا دُم اسپ آن كوتاه بوده ويا هم اسپ او نسبت به ديگر اسپ ها قد كوتاه بوده ، بنآ شخصيكه صاحب آن “تاي” يا “داي” بوده او و مربوطين او را “كلته تاي” گفته اند .زيرا كه “كلته” به زبان توركي به مفهوم كوتاه ميباشد . ويا اينكه آن تاي يا داي دردويدن “ يُرغه” بوده ودربزكشي نام ونشاني داشته و به نسبت كوتاه بودن دم ويا قد اسپ ، صاحبش را ، صاحب تاي كلته و بعدآ جمع فاميل او را “كلته تاي” خطاب كرده اند . در تلفظ ها اندر ميان اقوام مغول و تورك حرف “دال” با حرف “تا” اكثرآ مشابه تلفظ ميشوند .

البته اقوام بنام حيوانات از قديم الايام بدينسو معموليت داشته ، چنانچه در ميان شهرياران تورك ايران پادشاهاني را بنامهاي « قره قويونلوها » و « آق قويونلوها » ميشناسيم . بيرم خان مشهور بدخشي كه هندوستان به توسط او نصيرالدين همايون دوباره بدست تيموريان افتاد ، از جمله قره قويونلوها و باز از شاخه “بهارلوها” بود كه فرزند او همان عبدالرحيم خان خانان يا صدراعظم جلال الدين اكبر بود كه زبان فارسي را به اوج ترقي رسانيد و اصلآ در ميان توركان آنها متعلق به شعبه توركان توركمن ميباشند .

(( احتمال قريب به يقين ديگر وجه تسميه “داي” اينست كه “دائي” براي اكثر مردم تورك زبان مانند توركمن ، آذري ، تاتار ، قرغز ، قزاق و بعضي از اقوام اوزبيگ به معني ماما “برادر والده” را دارد . و به احتمال زياد استعمال كلمه “داي” براي مردم هزاره معني همان “دائي” را داشته باشد . بنآ “داي چوپان” در اصل خود “دائي چوپان” بمعني “ماما چوپان” ميباشد و ميتوان داي كندي ، داي زنگي ، داي قوزي ، داي دهقان ، داي قلندر وغيره “داي” را با پسوند آن به همين قياس نمود .))

اگرچه بعضي ها “دي” را مشابه “زي” آورده اند ، چنانچه آقاي يزداني نيز تا جايي به اين دو كلمه اشاره نموده است و شايد “زي” بشكل غيراصلي “دي” از “داي” گرفته شده باشد زيرا “دي” از لغات بسيار قديم توركي است و قدامت لغات توركي را از آن بايد دانست كه هزار سال كه هنوز بسي زبانها قوام نگرفته و به قيام نرسيده بودند ، فرهنگ عالي بزبان توركي توسط محمود كاشغري تحرير شده بود و اين خود نمايانگر تاريخ كهن زبان و ادبيات توركي ميباشد . همچنان خط اورخاني هم از قديمترين خطوط توركي بشمار ميرود .

در هزاره جات “داي” ها زياد ميباشند ، بمانند داي كيو- داي قوزي - داي كلان - داي پولاد - داي چوپان - داي نوري - داي كندي - داي دهقان - دايزنگي - داي ختاي - داي ختن - داي بيركه - داي قلندر وغيره

در سطور قبل يادآور شديم كه يك جانب وجه تسميه “داي” به “تاي” توركي نسبت دارد ، اما وقتيكه تنوع داي هاي توركان هزاره را مطالعه مينمائيم “داي” به قوم نسبت داده شده است ، مثلآ “داي ختن” كه غالبآ قومي از توركان ختن بودند كه بعد ها آمده باشند ، يا اينكه “داي دهقان” قشلاق دهقانها ويا اينكه يكي از داي هاي “داي توكيو” ميآبيم و شايد “داي توكيو” باشد كه اصل شان به “تورك توكيو” منتهي ميشود .

البته اين “داي” ها همچنان ميتوانند منطقه و جاي تعبير شوند و امكان معني هاي ديگري هم وجود دارد . به هرصورت كلمات “داي” و “دي” مخصوص اصطلاحات خاص توركان هزاره ميباشد .

يكي از موضوعات ديگريكه در خصوص “داي” بايد گفته شود اينست كه “داي” ميتواند بعضي وقت جزً نام اشخاص باشد و ما بنام يكي از خانم ها به استناد تاريخ رشيدالدين فضل الله خانمي را ميشناسيم كه “داي” جزً نام اوست : « اين غارت چنان با شدت بعمل آمد كه در “يورتها” غير از خاكستر ديگدانها چيزي باقي نماند . قوتوي خاتون و توداي خاتون و ارمن خاتون را برهنه بگذاشتند » ( ص 607 امپراتوري صحرانوردان واواز رشيدالدين ).

گرچه درخصوص پيشتر درباره وجه تسميه ، منشاً و مبداً كلمه و اشارات ديگر در خصوص توركان هزاره بحث گرديد ، بازهم بخاطر توضيح بهتر نظر يكتعداد دانشمندان را درين بحث داخل سازيم ، تا توانسته باشيم بحد وسيع در ساحه اصليت اين مردم بومي افغانستان روشني باندازيم .

درقسمت وجه تسميه هزاره ها سخن هاي نو بسيار كم است و زياده تر يكي از ديگري تقليد كرده اند ، و موضوع اينكه ايشان از بقاياي اردو و لشكر تيموچين يعني چنگيز خان ميباشند و موًرخين يكي بعد ديگري ، موضوع را تقليد كرده اند كه اين طرز ديد به نظر نگارنده اين مقال عاري از حقيقت ميباشد و حتي بقراريكه درين مقاله متذكر شديم ، آنها با آنكه بني اعمام بسيار دور مغولها ميباشند ، مستقيمآ به تورك ارتباط خوني دارند و بدان سبب اصليت آنها خاصتآ و راًسآ به تورك منتهي ميگردد .

آقاي داكتر سيد مخدوم رهين در كتاب اشك خراسان درحاليكه به ابولآباي توركان يا افراسياب توهين ها كرده است چنين ميخوانيم : « بنابر نوشته جهانگرد چيني هيوان تسنگ كه در دوره كوشاني از آريانا عبور كرده قوم هزاره قرنها پيش از ورود اسلام به سرزمين ما درين كشور مي زيستند، در ادبيات و تورايخ دوره اسلامي قرن سوم وچهارم هجري اطلاق ترك غرچه به قوم هزاره شده است » ( ص 31 كتاب مذكور ) . نوشته آقاي رهين خيلي برجاست كه هزاره را تورك دانسته است .

در كتاب پژوهشي در تاريخ هزاره ها بقلم جناب حاج كاظم يزداني موضوع چنگيزي بودن تورك هاي هزاره با دلايل زياد رد شده ولي نظر يكتعداد را كه در كتاب خويش گنجانيده اند ، خالي از مفاد نخواهد بود كه با تبصره هاي كوچك آنها را ازنظر بگذرانيم :

آقاي “بليو” گفته كه هزاره ها از ديگر اقوام افغانستان مجزاً ميباشند ، موضوع قابل ترديد است ، آنها اولآ به تورك ها مي پيوندند و ثانيآ با ديگر اقوام اختلاط نسبي دارند (( همانقسميكه هر قوم ديگر افغانستان با همديگر اختلاط اتنيكي دارند )) .

ژ . فيرير گفته است كه هزاره ها ساكنين اصلي افغانستان ميباشند و در زمان حملات اسكندر در همان محل زندگي ميكردند كه حالا حيات بسر ميبرند و فيرير موضوع فوق را از نوشته هاي موًرخ قديمي يونان “كورتس” استفاده كرده است .تبصره اين نگارنده چنين است كه اصليت و قدامت تورك هزاره بگفته هردو درست است اما مسكن اصلي هزاره هاي توركتبار مراكز عمده غزني ، زابل و كابل و تگين آباد بود و آنها نه بواسطه سامانيان بلكه توسط شخص امير سبكتگين “سيويكتگين” بروايت هاي مختلفه خصوصآ از مركز اصلي توركها يا غزني باستان منتقل شده اند .

آقاي حاج كاظم ميگويد : « بعضي از دانشمندان گويد هزاره ملتي است كه از اختلاط و تركيب تورك و مغول بوجود آمده اند ( ص 157 ) درست كه تورك هزاره با مغول ارتباط خوني دارد ولي غرور ملي ملت تورك هزاره بايد پايمال نگردد و نبايد به اين شكل آنها را به دوراهه و تشويش نگهداشت و حق همين است كه ايشان از شاخه بس مهم و با ارزش ملت تورك ميباشند .» .

نظريه “دمورگرفت” كه ميگويد صورت و چهره هاي هزاره ها نظر به مغولها بيشتر به تبتي ها ميماند و قرلوق ها پيش از حمله مغول در افغانستان مركزي بودند ، درست است ولي يك نظر نو نيست زيرا آل سبكتگين « سيويكتگين » از قوم قرلوق ميباشند و در تبت توركان بسيار اند .

ازينكه در دائرتالمعارف اسلامي قوم مغولي يا نسل تورك مغولي ميخوانند بازهم در تردد ميباشند و نميتوانند به تاريخ اصلي تورك هزاره آگاهي حاصل نمايند . در سطور ديگر به عرض رسيد كه تورك هاي هزاره خون مغولي و توركي دارند و با مغول خون مشترك و مشابه دارند اما ازنگاه تقسيماتيكه ما ذكر نموديم زياده تر به توركي ارتباط ميآبند .

آقاي عندليب را جناب حاج كاظم ميفرمايد كه او گفته است ، تورك هاي هزاره ، هزار قبيله اند ، زياده تر يك نظر افسانوي و تخيلي ميباشد ولي نظر آقاي قمبري بهسودي درقسمت اينكه تورك هاي هزاره پيش از چنگيز خان در غرجستان مي زيستند ، مورد پذيرش است . زيرا گفتيم كه اين قوم پيش ازميلاد بخاك كنوني افغانستان حيات بسر ميبردند .

اگر داكتر “ريچارد پتر” كه درباره هزاره ها ده سال تمام تحقيقات نموده ولي اغلاط فاحش او قابل تاًمل است . مثلآ ميگويد « زبان هزاره گويشي از فارسي - دري است در آن از لغات مغولي استفاده فراوان شده است » ( ص 160 پژوهشي ) اين حكم آقاي پتر را پروفيسور شاه علي اكبر شهرستاني چهل سال پيش ناقص ساخته است ، زيرا از روي تحقيقات علمي كه نموده از جمله پانزده صد لغات تورك و مغول يكهزار و دوصد و پنجاه آن خالص توركي و مابقي مغولي ميباشد و از جانب ديگر اين كلماتيكه به زبان مغولي ارتباط ميگيرد معني آنررا ندارد كه توركي زبانها آن لغات را استعمال نمي نمايند بلكه جمله از آن لغات را استفاده نموده و در گفتار خود ميآورند و بدين حساب همه لغات پانزده صدي در زبان توركي مورد استعمال دارد .

آقاي حاج كاظم يك موضوع مهم را نتيجه گيري مينمايد و ميفرمايد : « اين مدارك مسئله نژادي مهمي را روشن مينمايد كه اهميت آن از مسئله خصوصي هزاره تجاوز ميكند و اين مطلب بما نشان ميدهد كه در حقيقت نه فقط فلات هاي مرتفع ماوراي هيماليا بلكه تمام دنباله هاي جبال هندوكش تا منتهي اليه غربي آن در زمان قديم محل سكونت قبايلي از نژاد چيني و تبتي بوده است ( ص 163 ) . درين شكي وجود ندارد كه منظور از چيني ، ماچيني ها يا توركان غيرچيني اند و تعداد زيادي تبتي ها همچنان متعلق به توركان تبتي ميباشند و توركان ختائي و ختني هم گفته ميشوند .

درقسمت دو كشور هزاره بمعني تقسيمات بين دو مملكت افغانستان و نيم قاره توافق وجود دارد ولي درحقيقت يك زماني جمله به يك سرزمين واحد حيات بسر ميبردند و دليل ما پيش از دوره كوشاني ها تا بعداز دوره غزنويان و غوريان و حتي تيموريان ميباشد .

آقاي حاج كاظم يزداني نظر استاد جاويد را اينطور ميآورد : « اين طائفه ( هزاره ) از اقوام اصيل و بومي اين سرزمين اند كه قبل از مغول ( چنگيز ) بنام غوزه يعني غرجستاني معروف بوده اند و سلسله شاهان غور و شار هاي باميان از ميان همين اقوام بوده اند ، نژاد هزاره ممكن است اختلاتي از اقوام اورال آلتائي “ اله تائي “ باشد » ( ص 164 )

مسلمآ فرموده استاد جاويد قابل قبول بوده و تحقيقات شان علمي است و غوري ها و شار هاي باميان و ديگر خان هاي كوچك از اهل تورك هاي هزاره ميباشند .

ازينكه آقاي يزداني از قول يكي از موًرخين از قوم لاچين ذكر كرده ، چنين است كه هزارهً لاچين همه هزاره ها را دربر نميگيرد ، بلكه شاخه هايي از هزاره ها ميباشند . امير خسرو بلخي دهلوي از قبيله لاچين هزاره و نيز كهگداي ها از همين شعبه برخاسته اند .

خيلي دلچسپ است كه آقاي يزداني از زبان پروفيسور همام ميآورد : « محققان درين امر كه هيونگ نو و هونها همانها هستند كه بعدها بنام مغول شناخته شدند و تركان و تاتاران هم ازين مردم ريشه گرفته اند ترديدي نيست » ( ص 165 ) . درحاليكه ما در اوراق هذا ثابت ساختيم كه ريشه و كنده تورك و بعدآ به تاتار و مغول و ديگر شعبات منقسم ميگردند و در همه كتب معتبر تورك پيش از مغول بمانند اكبرنامه وغيره آورده شده است .

آقاي حاج كاظم يزداني نظر استاد حبيبي را كه هزاره از هزاله ويا هساله باشد تآييد مينمايد درحاليكه من هم آنرا تآييد مينمايم ولي در قسمت تركيب پشتوي آن يقين ندارم .

موضوع مهمي را كه جلال الدين صديقي در قسمت كلمه “بربر” ذكر مينمايد خيلي دلچسپ است و كلمه بربر و ملك بربر در داستانهاي حماسي “گور اوغلي” آمده است و اين نگارنده در آن باره نوشته ام . اما استاد جلال الدين صديقي بصورت قاطع فرموده است كه « نژاد تورك شامل هزاره ، ايماق ، اوزبيك و قرغيز ميباشد » ( ص 169 پژوهشي ) و فرموده آقاي صديقي درست است اما تورك هاي قزاق ، توركمن ، اويغور ، آذر و تاتار را شامل نژاد تورك نيآورده و شايد لازم ندانسته باشد .

موضوع ديگريكه از نوشته استاد صديقي بدست ميآيد اينست كه درين رساله سعي نموديم تا تورك بودن ايماق و هزاره را ثابت بسازيم و استاد صديقي گفته هاي ما را كاملآ تصديق نموده است .

حالا درقسمت هويت اصلي و تاريخي تورك هاي هزاره بايد بحث كرد :

درقسمت معرفي تورك ها گفته شد كه تورك هاي هزاره بمانند اقوام ديگر تورك از اولاده يافث بن نوح عليه السلام ميباشد .

درسطور ديگر اين مقاله آورديم كه سابقه داري مردمان تورك هزاره در افغانستان يك خط درشت و تاريخ معين ندارد ، ولي بي ترديد ميتوان گفت كه مردمان تورك هاي هزاره بيش از هزار سال قبل از ميلاد در افغانستان زيست داشتند و آسانترين و ساده ترين دليل ما حكومت داري بني اعمام شان كوشاني ها در افغانستان ميباشد كه در قبل ازميلاد آنها در كابلستان و زابلستان و مركز غزني و بعدها تا مناطق دور نيم قاره هند حكم راندند . و از روي مطالعات غلجائي ها “خلجي ها” و تاريخ تورك هاي هزاره چنان پيداست كه غزني يكي از قديمي ترين مركز تورك ها در كنار بلخ بامي بوده است .

در مقاله “كابل در پرده هاي تاريخ” به تحقيق اين نگارنده چنين آمده است كه در قديم ها پيش از ميلاد مسيح فرزندان يكي از خوانين و رئيس قبيله تورك هاي توكيو در كاشغرستان و ساحه ختن و ياركند “ياركنت “ و اورومچي بنام آچيل خان بعداز شكست در مقابل ژوان - ژوان ها جانب تخارستان ميآيد ولي ناگهان در راه بدار بقآ مي شتابد و دو پسر و يك دختر او بنامهاي قابول خان ، جابول خان و غزنه جان ( دخترش ) در سرزمين هاي كابل و زابل و غزني آمده صاحبان آن ولايت ها ميگردند و از آنست كه كابل و زابل و غزني بنامهايشان نامگذاري شده است . اما يك تعداد محققين مغرض و متعصب غزني را بمعني هاي گوناگون تعبير مينمايند تا ازين تحريف ها سوً استفاده هاي سياسي نمايند . درحاليكه غزني از كلمه “غز” گرفته شده و كلمه ايست كه به لفظ توركي نسبت داده ميشود ، و غزنه دختر آچيل خان افسانوي است ، گفتيم و پيشتر هم ذكر رفت كه يگانه دو ولايتي كه به پسوند نسبتي “چي” مطابقت داشته و استعمال ميگردد همانا ولايت غزني و باميان است كه باشندگان شانرا بنام غزنيچي و باميانچي ميگويند . درقسمت باميان و نسبتي “چي” به كتاب پژوهشي در تاريخ هزاره ها مراجعه شود .

نسبت دادن مردمان تورك هزاره به توركي بودن شان صدها دليل ديگر موجود است كه تورك بودن آنها را بمانند آفتاب روشن ميسازد مثلآ در خصوص قبايل و فرقه هزاره ها اين نامها را داريم : تاتار ، خلج ، خلخ ، قرلوق ( در اصطلاح مردم هزاره و تورك هاي توركستان افغانستان ) قللغ ، توركمن ، چوگل “چگل” ، نايمان وغيره كه همه را درميان هزاره ها ميتوان يافت و به عين تلفظ و شكل در ميان توركان رايج ميباشد .

در بين هزاره ها يكتعداد نامهاي ديگر توركي زياد ه تر مورد استعمال را دارد مثلآ زاولي ( گفتيم كه شايد اولاده همان جابول خان افسانوي باشد ) لاچين ، بربر ، ترخان ( كه اصل آن تورخان است و نام ابونصر فارابي يا معلم ثاني ترخان است كه زاده توركستان و توركي تبار بود ) .

درسطر بالا از “بربر” ياد نموديم ، اين كلمه در داستانهاي گوراوغلي مكررآ آمده و من در آن باره مقالات زياد و كتاب نوشته ام كه داستانهاي گوراوغلي كه تعداد حكايتش به پنجاه و دو ميرسد در زمان اندك پيش از اسلام و آغاز شيوع اسلام در سرزمينهاي از غور و بادغيس گرفته تا توركستان چين ، توركستان موجوده و ساحات تورك نشين افغانستان بوقوع پيوسته است و اكنون ما در ساحه تورك هاي هزاره افغانستان در يكاولنگ محلي داريم كه مخروبه بيش نيست ولي نامش را ميگويند “شهر بربر” كه غالبآ در هنگام قتل عام هاي چنگيز خان بمانند شهر غلغله خراب شده است . ناگفته نماند كه بسياري از لشكر جلال الدين منكبرني خوارزمشاه همين اسلاف تورك هاي هزاره بودند و قتل عام شهر باميان و شهر غلغله از جانب چنگيز خان به همين سبب بود .

اين نگارنده در بسي مجالس سخن از تورك هاي هزاره گفته ام كه ايشان يك كميت بزرگ در افغانستان ميباشند ، يعني تنها كسانيكه بنام “هزاره” ( تورك هزاره ) ياد ميشوند و مقصد من ديگر تورك تباران افغانستان نميباشد زيرا درين مقاله مطول خواهيد يافت كه جمعيت تورك تباران در افغانستان بيش از اقوامي است كه دعواي اكثريت نموده و امتيازخواهي ميكنند ولي درينجا هزاره هاي افغانستان را كه در سرتاسر افغانستان بصورت پاشان و پراكنده حيات بسر ميبرند فقط نام ميبريم :

يك - تورك هاي هزاره كه در مجاورت پشتونها حيات بسر برده اند ، بمانند غلجي ها بالآخره پشتون شده اند و شايد هم جمله غلجائيان تورك هاي هزاره بودند كه فعلآ به تبار پشتون پيوستند ، طوريكه در عنوان ديگر درين باره بحث نموديم .

دو - هزاره هاي بلوچ شده در ساحات بلوچ نشين افغانستان اما در سرزمين پاكستان زياد ميباشد .

سه - در ولايات خوست و پكتيا قومي از اقوام مسعود وجود دارند كه نظر برخي موًرخين بر آنست كه آنها ( مسعود ) از قوم تورك هزاره نيست ولي به قرار گفته آقاي حاج كاظم يزداني ، بهسود و مقصود دو برادر بودند ، بهسود به همان نام هزاره باقي ماند كه بهسود فعليه بنام وي است و اما مقصود كه دور از آن زيست بالآخره مسعود شد و به مليت برادر پشتون گراييد .

چهار - عمومآ در ساحه لوگر فارسي را بگونه يي تلفظ و لهجه توركان هزاره در گفتار عاميانه استفاده ميكنند ولي اصل تورك هاي هزاره نيز در آن ولايت به شكل مردم لوگر و با تفاوت از تورك هزاره حيات بسر ميبرند .

پنج - هزاره بغل و هزاره گدي ، در نواحي و اطراف شهر كابل سكونت دارند .

شش - در ولايت فارياب هزاره ها به كثرت حيات بسر ميبرند .

هفت - غوربند و سرخ پارسا جايهايي اند كه اصلآ هزاره نشين ولي در غوربند در كميت تناسب نفوس ايشان تفاوت ها پديد آمده و در سرخ پارسا اكثريت دارند .

هشت - ولايت غور و بادغيس دو ولايت مهم تورك هزاره نشين ميباشند .

نه - نكودري ها : اميد است كه درباره اين تورك هاي هزاره تحقيقات بيشتر صورت بگيرد ، اينها در حقيقت تورك هاي هزاره سجستان يا سگستان ويا سيستان كنوني خاك هاي افغانستان و ايران ميباشد .

امير تيمور جهانكشا در كتاب “ منم تيمور جهانكشا “ از قوم هزاره ياد كرده و گفته است كه اين مردم از پرهيبت ترين مردماني ميباشند كا تا آنوقت ديده است .

ده - وقتيكه در بحث هزاره ها مصروف تحرير بودم در كتاب آقاي حاج كاظم يزداني مراجعه كردم و ديدم كه يكي از عناوين را بنام “هزاره مغول” نوشته است . در همين حال بصورت فوري در ذهنم مفكوره مغول نبودن هزاره ها خطور كرد ، زيرا آقاي يزداني مثليكه هزاره هاي پشتون ، هزاره هاي بلوچ وغيره را مينويسد ، هزاره ها را با مغول به همان سياق ميآورد كه من به آن اعتراض ندارم ، فقط به اين عقيده معتقد تر ميشوم كه هزاره را مستقيمآ با نسل مغول پيوستن لازم نمي پندارم با آنكه در زمان هاي بسيار پيش نه تنها هزاره بلكه ديگر اقوام تورك نيز ارتباط ريشوي با مغول داشته اند بنآ لازم و حتمي ميدانم كه بايد بالاي اصل تورك بودن هزاره مانند ساير شاخه هاي بيشمار اتراك تآكيد نمايم زيراكه اين اصل و واقعيت عيني اتنيكي ميتواند هويت اصلي هزاره را تثبيت نمايد . ما درين ماده “ده” هزاره مغول را در ولايات غور ، فراه ، هرات ، بغلان و سرپل ميآبيم .

يازده - آقاي يزداني عنواني دارد بنام “هزاره هاي حنفي ولايت غور” با احتراميكه به نوشته اين محقق عزيز دارم ، من عمومآ تورك هاي هزاره را بصورت كل يك ميدانم و افتراق مذهب را چندان ارزش نميدهم زيرا شيعه و حنفي ( سني ) هر دو مسلمان و يك خداوند را به عين معني سجده مينمايند . ولي اينكه آن دانشمند تحقيق دقيق كرده كارش اهميت دارد .

دوازده - در ولايت پنجشير تورك هزاره زياد ميباشند و از جانب ديگر درين ولايت توركان سمرقندي هم تشريف دارند .

سيزده - در صفحه 289 كتاب “پژوهشي در تاريخ هزاره “ با تعجب زياد به عنوان “هزاره تاتار“ برخوردم ، زيرا تورك تاتار و تورك هزاره هردو يكي ميباشند و تورك تاتار در ميان اقوام تورك يكي از بزرگترين شاخه ها ميباشد كه مملكت تاتارستان را دارند و در باشقرتستان كه جمهوري تورك هاي باشقرت است نيز تاتار ها زيست مينمايند و مهمتر اينكه كريميا يا جزيره ( قرم ) را كه اعراب بنام “خزينته الدنيا” ناميده اند ، قبل از استيلاي روس ها كاملآ تورك هاي تاتار زيست داشتند و بعداز كوچانيدن اجباري تاتار ها از كريميا در زمان يوسف استالين بار ديگر براي امروز نيز تاتار ها در “قرم” متوطن ميباشند . زماني خان هاي تورك تاتار كه در آن جزيره زيبا يا عروس شهر هاي دنيا قدرت آنرا داشتند كه با تورك هاي عثماني ويا خليفه هاي اسلام در قوه برابري نمايند . براي دانشمند عزيز و گرامي حاج كاظم يزداني دو چيز ضرور است : اولآ مطالعه عميق تاريخ تورك و ثانيآ آموختن زبان توركي ، زيرا در نوشته بسيار پربهاي شان در همين دو خصوص به تاًملات روبرو ميشويم .

چهارده - در ولايات قندوز “كندوز” ، تخار ، و بغلان مردم تورك هاي هزاره با يك كميت قابل ملاحظه وجود دارد و شايد در ولايت تخار اكثريت نسبي باشندگان را همين تورك هاي هزاره تشكيل بدهند ، ساحات خوست و فرنگ آنانيكه زبان اصلي خود را حفظ كرده اند همه به توركي قديم ختائي تكلم مينمايند .

در ولايت قندوز كه اصل كلمه “كندوز” به زبان توركي روز روشن معني ميدهد ، هزاره هاي ده ويران شهرت خاص دارند و آنها به همان توركي قديم هون ها ، كوشاني ها و يفتلي ها تكلم مينمايند . همچنانكه يفتلي هاي بدخشان و هزاره هاي دره كوشان به زبان توركي كوشاني و يفتلي سخن ميگويند . و اين مردم كه بيش از دو هزار سال به اين خاك زيسته اند ، زبان شانرا از دست نداده اند .

پانزده - در يكي از احصائيه هاي جناب ثاقب زاده تحرير شده است كه اكنون در ولايت پروان دوازده قشلاق درحال حاضر به زبان توركي حرف ميزنند و وي آن دهات را به چشم خود ديده است و مسلمآ بگرام كه مركز ويا پايتخت كوشاني ها و كابل پايتخت يفتلي ها بوده است ، اقوام و قبايل تورك به مرور ايام شكل ، رنگ و زبان ديگري براي خود گرفتند .

در مقاله مطول “كابل در پرده هاي تاريخ “ نوشته شد كه اطراف كابل بمناطق چهاردهي وغيره اگر نظر انداخته شود همه چهره هاي توركي هزارگي دارند و دليل آن اينست كه آنها از بقاياي شاهان كوشان و يفتل و نيز از جمله اقوام شان ميباشد .

شانزده - ولايات سمنگان ، باميان ، وردك و ميدان ، يكاولنگ ، ارزگان ، زابل ، غزني ضرورت به بحث ندارد ، زيرا باميان ، غزني و ارزگان مراكز حكام قديم تورك هاي هزاره بودند كه بسي عزيزان غزنيچي به هويت وتاريخ خود معلومات نداشته وخود را از ديگر اقوام ميشمارند كه البته كدام عيبي و گناهي شمرده نميشود .

يك اصطلاح ديگري در كتاب بالا به آن مواجه شدم كلمه “لاچين” بود ، لاچين در مقابل چين قرار دارد چنانچه ميگويند « چين و ماچين » گويا چيني و غيرچيني ويا لاچيني كه همين غيرچيني ها به شمول توركان تبتي همه اتراك و تورك ها ميباشند و اين گروه با آنكه در هر گوشه افغانستان بصورت پراكنده حيات بسر ميبرند ، بزرگترين مركز شان بغلان و بعدآ در اطراف و ساحات قندهار ميباشد . همه كهگداي هاي افغانستان به همين لاچين ها ارتباط دارند و “بخش قابل ملاحظه لاچين ها در زمان فعلي در آذربايجان متوطن ميباشند” .

امير خسرو بلخي ثم دهلوي كه نگارنده مقاله مفصلي در باب ايشان نوشته ام از همين تورك لاچين ميباشد كه خود به زبان ميگويد :

تورك هندوستاني ام من هندويي گويم جواب ***** شكر مصري ندانم كز عرب گويم سخن

از نوشته بالا كه بدون شك مبالغه ، مغالطه و تفوق جويي در آن وجود ندارد ، دانسته ميشود كه مردم تورك هزاره بكدام سطح كميت نفوس داشته و در سرتاسر افغانستان با صلح و صلاح توام با زحمت كشي بي مانند حيات بسر ميبرند و با تمام اقوام افغانستان پيوند هاي ناگسستني دارند .

ذاتآ تورك هاي هزاره مردمان صادق القول ، صميمي ، دلير و زحمت كش ميباشند كه در طول تاريخ افغانستان بيشترين استبداد را از جانب حكومات تفوق جو و ظالم متحمل گرديده اند . توام با انواع استبداد غير انساني از جانب حكومت هاي دوره هاي مختلف ، كوشش شده است كه هزاره ها را از هويت اصلي تاريخي خود نيز بيگانه ساخته و خواستند آنها را مجزاً از هويت توركي شان مطالعه نمايند و شايد اين مفكوره حكومات باشد كه به فحواي مَثَلي « تفرقه بانداز و حكومت كن » مردم تورك هزاره را از پيوندي خوني با ديگر تورك هاي افغانستان دور نگه داشته باشند تا از تآثير كميت تعيين كننده آنها در روند سياسي و اجتماعي افغانستان جلوگيري نمايند . ولي حالا كه هويت ها بصورت تحقيقي آشكارا ميگردد ، هيچ عيبي و گناهي نخواهد بود كه بگوئيم كميت توركهاي افغانستان ( اوزبيگ ، هزاره ، توركمن ، ايماق وغيره ) نقش مهمي را در روند حيات سياسي و اجتماعي جامعه بازي ميكند .

 

با احترام

پنجم اكتوبر 2007 ميلادي

يادداشت : اين بحث فصلي از رساله « تاريخچه نژاد ها و اقوام در افغانستان »

موًلف - پروفيسور عنايت الله شهراني ،

ويراستار - دكتور همت فاريابي ميباشد .

براي تحرير اين آثار نگارنده آن به بيش از هشتاد ماًخذ مراجعه نموده است كه به چندي از آنها ذيلآ اشاره ميگردد :

 

1 - اكبرنامه ، علامه ابوالفضل علامي ، كتاب پبلشينگ هاوس ، دهلي

2 - مجمع الانساب ، شبانگاره اي ، تهران 1363 هجري شمسي

3 - زين الاخبار ( تاريخ گرديزي ) عبدالحي بن ضحاك گرديزي

4 - خراسان م غبار ، كابل 1998 م

5 - چگونگي استيلاي نظام قبيله سالاري ، پوهاند جلال الدين صديقي كابل 1362 هجري شمسي

6 - نظام اجتماعي مغول ، ولاديمر تسف ، ترجمه شيرين بياني ، ايران 1365 هجري شمسي

7 - افغانستان بعداز اسلام ، پوهاند عبدالحي حبيبي ، تهران 1367 هجري ش

8 - امپراتوري صحرانوردان ، رنه گروسه ، ترجمه عبدالحسين ، ايران 1368 هجري ش

9 - توركان افغانستان ، برهان الدين نامق - “ ناچاپ “

10 - تركستان نامه ، جلد اول و دوم نويسنده بار تولد مترجم كريم كشاورز ، ايران 1366 هجري ش

11 - غزنويان متآخر ، ارموند بوس ورث ، مترجم عبدالوهاب فنائي ، كابل 1367 هجري ش

12 - افغانستان در پنج قرن اخير ، مير محمد صفيق فرهنگ ، پشاور 1367 ش

13 - افغانستان در مسير تاريخ ، غبار - تهران

14 - تاريخ ملي هزاره - تيمورخانوف

15 - هزاره ها و هزارستان - ميتلند ، مترجم محمد اكرم گيزابي

16 - پژوهش در تاريخ هزاره ها ، حسين علي يزداني ( حاج كاظم ) چاپ دوم ، مشهد 1372 ش

17 - اشك خراسان ، سيد مخدوم رهين ، سرطان 1361 ش

18 - هزاره كيست عنايت الله شهرراني

19 - “منم تيمور جهانكشا” ، مارسل بريون ، ترجمه ذبيح الله منصوري ، تهران ، 1364 ش

20 - تاريخ امپراتوري عثماني ، ترجمه - ميرزا ذكي علي آبادي - ايران

21 - سراج التواريخ ، فيض محمد كاتب هزاره - كابل 1331 ش

وغيره مآخذ هاييكه در نوشتن رساله « تاريخچه نژاد ها و اقوام در افغانستان » رويكرد صورت گرفته است ، تعداد فهرست آن بطور دقيق 87 نسخه ميباشد كه ذكر همه آنها در پاي يك فصل زايد بنظر ميرسد .

 

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۲۳ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


فاضل بهسودی ، سیّد ابوالحسن
نام هاي ديگر: آیت اللّه سیّد ابوالحسن فاضل،آیت الله بهسودی،آیت اللّه فاضل ،
موطن: اافغانستان
نام پدر : سیّد محسن 
تاريخ وفات: 1418قمری 
 
فاضل بهسودی
آیت الله سیّد ابوالحسن فاضل (ره) از زمره عالمان راستینی بود که فروغ روان بخش ایمان، صبر، شجاعت، دلسوزی نسبت به مستمندان و دفاع از ارزشهای ایدئولوژی از وجودش ساطع بود.

این شخصیت فرزانه با وارد شدن در عرصه های گوناگون سیاسی و اجتماعی به درجات والای معنوی راه یافت. او می کوشید تا با رفتار و اخلاقش، فضیلت و خویشتنداری را در جامعه دین دوست ترویج نماید. با بی تفاوتی در سالهایی که بسیاری از دانش پژوهان در کنج عافیت آرمیده بودند و از کنار قضایا می گذشتند، مرحوم فاضل (ره) منادی حقایق اسلام در کشور جنگ زده و سوخته افغانستان گردید و قلوب عاشقان دین، انقلاب و آزادی را از شور ایمان، باور و امید پر نمود.

این مجاهد نستوه و اسوه تقوا و عمل صالح از طریق پژوهشهای پرمایه علمی، سیاسی و اخلاقی به صیانت از مرزهای عقیدتی، سیاسی واخلاقی مبادرت ورزید.

لحظه ها برای او ارزشمند بود و خوب از آن استفاده می کرد. او همانند ستاره در فضای جامعه خسته و مظلوم افغانستان می درخشید وبا نور افشانی، فردا و فرداها را ترسیم می نمود واز زندگیش برای دیگران نشانه می ساخت.

صفحه 12

آیت الله بهسودی
در دوران حیات پر بارش، خردمندی را با عشق به دین، مجاهدت و اخلاص در آمیخت. سعی کرد تا از زندگی خود حریمی امن برای پیشرفت و عزت بسازد و به آیندگان واقع بینی را بیاموزد.

از سر چشمه پر بهره توحید و اخلاق، سیراب گشته بود. در جویباری آمیخته به صفای عرفان ملکوتی، جاری گشت، تا فرهنگ ناب و والای اهلبیت (ع) و معارف دست نخورده دینی را با عمل، گفتار و مجاهدت، تبیین و میراث گرانبهایی از خویش بر جای بنهد .

ما در این مبحث با چهره ای آشنا می شویم که سابقه درخشانِ جهاد، تفکر، پشتکار و تواضع، مبارزات سیاسی، تبحر در فقه و اصول و آگاهی از مسایل سیاسی و جاری جهانی از ویژگیهای آن مرد فرزانه بود.

تولد
آیت الله فاضل در سال 1319 هجری شمسی در «کجاب بهسود» استان میدان افغانستان که در 100 کیلومتری شهر کابل (پایتخت) واقع گردیده است، در یک خانواده مذهبی و علمی دیده به جهان گشود. با درخشش این ستاره در فضای کانون پر محبت خانوادگی، دیدگان خانواده اش روشن گردید. قبل از تولد، پدرش حجة الاسلام و المسلمین سیّد محسن مصطفوی (ره) در سن 20 سالگی رحلت نموده بود، این سیّد از بدو تولد آغوش گرم و پر از محبت پدر را ندید.

عمویش علامه سیّد حسن مصطفوی معروف به «سیّد آخوند» مسئولیت سرپرستی وی را به عهده گرفت و با دقت تمام به بارور کردن استعدادهای او همّت گماشت.

از تبار نیکان
آیت الله فاضل (ره) از نظر سلسله نسب از جمله سادات عالیقدری است

صفحه 13

که اجدادش از بزرگان منطقه بوده اند. و همه از علماء و پیشگامان ترویج معارف دینی به حساب می آمده اند. پدرش سیّد محسن کربلایی فرزند سیّد مصطفی فرزند سیّد سلطان فرزند سیّد میرزا حسین فرزند سیّد فضل الله فرزند سیّد صافی فرزند سیّد احمد فرزند سیّد عبدالله فرزند سیّد میرزا حسن فرزند سیّد امین (سیّد سالم ،سیّد اسلام و سید یحیی که سه فرزند سیّد امین هستند، در منطقه، دفن و جزء قبور محترم دارای بارگاه مجلّل هستند و مورد توجه زیاد مخلصین قرار می گیرند و در مناسبتهای مذهبی و حتی جهت رفع مشکلات به آنها توسل می جویند و در کنار آرامگاه آنها نذر می نمایند و آنان را صاحب کرامات میدانند.) و سلسله نسب سیّد ابوالحسن فاضل (ره) که از سادات جلیل القدر حسینی می باشد، به امام زین العابدین (ع) می رسد.

تحصیل
مرحوم آیت الله فاضل (ره) با استعداد فوق العاده ای که داشت، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش نزد عمویش به پایان رسانید. دروس مقدماتی و قسمتی از قوانین را نیز نزد عمویش علامه حاج سیّد حسن مصطفوی فرا گرفت و پس از فوت عمویش بخش دیگری از قوانین و همچنین رسایل را نزد مرحوم شیخ خان علی خواتی (مشهور به حاج شیخ) فرا گرفت.

پس از آنکه مدارس بهسود را فراخور نیاز و ضرورت تحصیلی خود ندید برای طی نمودن مدارج بالاتر علمی به کابل عزیمت و دروس سطوح عالیه را نزد استاد فرزانه و عالم ربانی حضرت آیت الله شهید سیّد محمد سرور واعظ (ره) آموخت و بسیار سریع از چهره های ممتاز حوزه علمیه محمدّیه - که زیر نظر و هدایت شهید واعظ (ره) اداره می شد. - گردید و جایگاه خاصی را در بین طلاب علوم دینی باز نمود.

صفحه 14

در سال 1349 هجری شمسی جهت تحصیل، عازم نجف اشرف شد و به درس کفایة الاصول مرحوم آیت الله شیخ صدرا بادکوبی و نیز در درس مکاسب آیت الله شیخ حسین لنکرانی، شرکت و بهره فراوانی از این دو عالم بزرگوار گرفت و از سال 1351 بمدت 10 سال در دروس خارج آیات عظام و مراجع بزرگ و افتخارات حوزه علمیه نجف اشرف، چون خوئی (ره) و صدر (ره) شرکت داشت و از سرچشمه های فضیلت، تقوی و فقاهت این دو چهره علمی کمال استفاده را برده، پس از 15 سال اقامت در کنار بارگاه ملکوتی امیر المؤمنین (ع) و بهره گیری از منابع سرشار فقهی و اصولی ... سرانجام به درجه اجتهاد نائل آمد.

اساتید
آیت الله فاضل (ره) از حضور فرزانگان علم و تقوا - چه در افغانستان یا نجف اشرف - کمال استفاده را برد.

نخستین استاد او عمویش سیّد حسن مصطفوی (ره) است که دوره مقدّماتی را در حضورش خواند و سپس از مرحوم شیخ خان علی که از مردان پارسا و علمای ربّانی بود، علوم حوزه ای را فرا گرفت.

و پس از چندی برای پیمودن بالاترین سطوح علمی، راهی شهر کابل شد و افتخار شاگردی آیت الله شهید سیّد محمّد سرور واعظ (ره) را کسب و در مدرسه علمیّه محمّدیّه مقیم گردید. آیت الله واعظ (ره) که از همان منطقه بهسود است، پس از سالها کسب فیض از حضور آیت الله العظمی حکیم (ره) و قرار گرفتن در صف شاگردان درجه اول ایشان، به دستور وی عازم افغانستان می شود و مدرسه محمدیّه، مسجد و کتابخانه تأسیس می نماید. و با فصاحت خاصی که داشت به ترویج معارف دینی می پردازد و دستگاه حکومتی که حضور شخصیت های علمی و مبارز را مانع سلطنت خویش می بیند، شهید واعظ را دستگیر و

صفحه 15

سه سال از فعّالیت های فرهنگی محروم می کند و پس از آزادی باز به نجف اشرف می رود و آثار گرانقدر خود را که عبارتند از: تقریرات اصول آیت الله خوئی (مصباح الاصول) ، سیف الاسلام و تحفة الفقیه، به چاپ می رساند. و با بازگشت دوباره، محدوده فعّالیّت خویش را گسترش می دهد و تا آخر عمر شاگردان زیادی را پرورش می دهد که آیت الله فاضل یکی از آنها است. مرحوم فاضل (ره) در نجف با استفاده از حضور فرزانگان علوم دینی و معارف قرآنی مانند:

- آیت الله شیخ صدرا بادکوبی (ره)

- آیت الله شیخ حسین لنکرانی (ره)

- آیت الله العظمی خویی (ره)

و آیت الله العظمی شهید صدر (ره)

مراحل کمال را می پیماید واز شاگردان درجه اول آنها قرار می گیرد. در این باره آیت الله حائری عراقی می گوید:

«من با ایشان در درس آیت الله شهید صدر می رفتم. آیت الله فاضل (ره) از شاگردان خوب شهید صدر (ره) بودند. شهید صدر (ره) علاقه زیادی به او داشت و او را دوست می داشت. همچنانکه من او را دوست می دارم.»(1)

آیت الله صدر (ره) عنایت و علاقه عمیقی به ایشان داشت طوری که، رابطه عمیق، عاطفی و فکری و هماهنگی ایشان با آیت الله صدر (ره) برای همه محسوس بود.(2)

تدریس
در اول شروع تحصیلات - چه در بهسود و یا کابل - و پس از اتمام دروس خویش به تدریس آنها می پرداخت. آیت الله فاضل (ره) مدت زمانیکه در نجف اشرف بودند، علاوه بر شرکت در درسهای خارج

صفحه 16

اصول وفقه، فلسفه و کلام و پژوهش پیرامون معارف اسلامی و توجه به مسایل جهان و مشکلات جامعه اسلامی، به تدریس نیز مبادرت می ورزید؛ یکی از بستگانش می گوید:

«آن فقید سعید در نجف اشرف، درس های سطوح عالیه از جمله کفایه، مکاسب، رسایل، حلقات شهید صدر (ره) و درسهای عقائد را، تدریس می کردند، که در درسهای ایشان طلاب فاضل از کشورهای مختلف افغانستان، پکستان، ایران، لبنان و عراق شرکت می نمودند.»(3)

و هنگامی که وارد سوریّه می گردد و مدّت کوتاهی که در آن کشور اقامت دارد، به تدریس می پردازد. دیگری می گوید:

«آیت الله فاضل، پس از آنکه مدت کوتاهی به درجه اجتهاد می رسد، به تدریس می پردازد و در سوریه نیز برای رونق دادن به حوزه علمیّه زینبیّه مشغول تدریس سطوح عالی کلام و معارف اسلامی می گردد.»(4)

آیت الله فاضل (ره) پس از ورود به خک جمهوری اسلامی ایران و اقامت در حوزه علمیّه قم پیرو در خواست تعدادی از فضلاء افغانی حوزه علمیّه قم در سال 1365 به تدریس خارج فقه و اصول مشغول می گردد. این جلسات نخست در مدرسه توحید که زیر نظر شخص ایشان تأسیس شده و اداره می گردید، دایر و در سال 1369 هجری. شمسی به سالن شماره 31 مدرسه آیت الله العظمی گلپایگانی منتقل گردید، تا اینکه مجدداً از سال 1375 در دفتر ایشان دوباره آغاز و تا قبل از ارتحال ایشان ادامه یافت.(5)

خدمات فرهنگی - سیاسی
حضرت آیت الله فاضل (ره) خدمات ارزنده ای را انجام دادند و یا در پی

صفحه 17

انجامش فدکاری و ایثارگری فراوان نمودند که ما در این مقال بر اساس ظرفیت این مبحث به چند نمونه از آن اشاره می کنیم:

1 - وحدت طلبی
حضرت آیت الله فاضل (ره) همبستگی احزاب شیعی و هماهنگی مجموعه های شیعی و سنّی را گامی مطمئن در مسیر وحدت ملی تلقی می کرد.

در نتیجه تلاشهای مخلصانه ایشان بود که در جامعه تشیّع زمینه های فکری «وحدت» بوجود آمد، تخاصم به تفاهم همگانی مبدل و سرانجام «حزب وحدت اسلامی افغانستان» وارد عرصه سیاسی - اجتماعی کشور گردید، در حقیقت «حزب وحدت اسلامی افغانستان» دست آورد تفکر و مساعی همه جانبه آن مرد الهی بود.

حضرت آیت الله فاضل (ره) با داشتن مسؤولیت ریاست شورای عالی نظارت حزب وحدت اسلامی بدون تردید یکی از مظاهر راستین با شوکت شیعیان در عرصه های سیاسی - فرهنگی - اجتماعی و علمی در افغانستان به شمار می رفت.

تلاشهای نستوهانه ایشان برای اشترک عادلانه شیعیان در «شورای مشورتی در هور پندی»، ایجاد هماهنگی میان سران احزاب جهادی تسنّن و تشیّع، ارائه طرح رسمیّت مذهب جعفری در قانون اساسی آینده در شورای عالی قیادی، نمایندگی از جانب شیعیان در نشست های ایران، پکستان، عربستان سعودی و مذکره با سران احزاب در حضور رؤسای دولت های یاد شده، اقامه اولین نماز عبادی - سیاسی جمعه در کابل، ابتکارات صلح میان نیروهای مستقر در پایتخت، بسیج عمومی شیعیان در دفاع از کیان اعتقادی و اصالت مکتبی آنها را می توان از جلوه های مبارزاتی آن فقیه مجاهد دانست.

صفحه 18

حضرت آیت الله فاضل (ره) بستر مناسب برای همزیستی در فردای وطن را تحکیم همگرائی و همبستگی میان همه گروههای اجتماعی در کشور می دانست و به همین جهت همواره آنها را به «هماهنگی»، و «تفاهم» دعوت می کرد، ایشان در این راستا موانع زیادی را از سر راه مجموعه های شیعی و سنّی برداشته بود.

حضرت آیت الله فاضل (ره) عضویت در «شورای عالی قیادی افغانستان» را به دلیل ایجاد فضای بهتر الفت و تعمیم وفاق معنوی میان جامعه شیعی و اهل تسنّن، پذیرفت و برای این منظور گامهای مؤثری برداشت.

ایشان گرایشهای فاقد پشتوانه فرهنگی را برای همبستگی واقعیت های قومی و مذهبی در کشور نه تنها خطرنک تلقی می کرد بلکه موضعگیری علیه افکار و خطوط انحرافی را گامی مهم در جهت وحدت ملّی و حفظ ارزشهای اساسی جامعه به شمار می آورد. ایشان بدون مبالغه پیش آهنگ افشاء و سائس و حیله های شیطانی حلقه های کژاندیش و بد رفتار در جامعه بود.

2 - دعوت به صلح
بی شک تحوّل و دگرگونی در ابعاد حیات اجتماعی بخصوص جامعه بحران زده افغانستان و هماهنگ نمودن افراد جامعه به وظایف دینی و اجتماعی و ایجاد تفاهم ملّی و ایجاد باور به اقتدار سیاسی و فرهنگی، بدون حضور فعّال چهره های ممتاز و خستگی ناپذیر همانند آیت الله فاضل (ره) میسور نیست. وجود علماء دینی کمک شایانی بود در شکوفایی استعداد و نجات فرزندان امت. وجود مرحوم آیت الله فاضل (ره) در عینیت جامعه، در شرایطی که تنش های جاری در کشور، پیکره خسته جامعه را خسته تر می نمود، رایحه صلح و آرامش بود. همیشه و در هر محفل فریاد

صفحه 19

صلح را سر می داد. به جهت شایستگی هائی چون تواضع، مشورت پذیری، احترام به نظریات دیگران، بردباری، پر کاری و همکاری با نیروهای مؤمن، علی رغم سنگین بودن میدان عمل، با امیدواری برنامه های اصلاحی خویش را رها نکرد. مشکلات فکری، سیاسی و فرهنگی در افغانستان طوری بود، که کار مؤثر را مشکل می نمود. ولی آیت الله فاضل (ره) صحنه را ترک نکرد و در برابر بحران های موجود حضور اصلاح گرانه خود را حفظ نمود، طوری که غیبت امروزیش به معنای غیبت آثار و اعمالش در دنیا و آخرت نمی باشد.(6)

مرحوم آیت الله فاضل (ره) همینطور برای بر قراری صلح و رفع تشنّجات گروهی (شیعه - سنّی) در سال 1364 در رأس یک هیئت صلح وارد کشور افغانستان شد و دسته های متخاصم را به تفاهم دعوت و با هوشیاری خویش، کشمکش های نظامی و قشری و گروهی را در بسیاری از مناطق خشکانید. این کار ارزشمند را در سال 1365 در مناطق مرکزی و در سال 1373 در منطقه جاغوری به انجام رسانید، صلح و آرامش را بر قرار ساخت.

3 - تقریب بین المذاهب اسلامی
آیت الله فاضل (ره) با توجه به ساختار سیاسی و فرهنگی افغانستان نزدیک شدن مذاهب موجود در صحنه های سیاسی - فرهنگی و جهادی کشور را یکی از راه های مؤثر و پشتوانه قوی و مثبت برای پیشرفت امور جامعه به حساب می آورد. وی با اخلاص تمام در داخل کشور برای تحقق طرح تقریب مذاهب اقدامات لازم را به عمل آورده و تماس هایی با شخصیّت های مذهبی اسلامی نیز بر قرار کرده بود. در کتاب زندگینامه آیت الله فاضل، آمده است:

«ایشان هماهنگی های برادرانه را با علمای طراز اول، برادران اهل سنّت و

صفحه 20

جماعت بوجود آورده بود و برای تحقق طرح همبستگی مذاهب اسلامی به کنکاش گوناگون پرداخته بود و از همین رو، روابطی نزدیک با شخصیت های علمی - مذهبی برادران اهل تسنّن، چون:

- مرحوم شیخ سعید شعبان، در لبنان

- قاضی حسین احمد، در پکستان

- سیّد برکة، در فلسطین

- دکتر حسن ترابی، در سودان

و مولوی نصرالله منصور، در افغانستان بوجود آورده بود.»(7)

4 - ایجاد نهضت فکری - سیاسی
این شخصیّت فرزانه می کوشید قشرهای حوزه و دانشگاه را با هم نزدیک کند و لذا با جدّیت تمام به سازماندهی این دو نیروی پیشتاز مشغول بود. یکی از اساتید دانشگاه می گوید:

«همکاری سیاسی، آیت الله فاضل (ره) با دانشگاهیان از سال 1367 آغاز گردید و تا زنده بود ادامه داشت مرحوم آقا به منزل من تلفن کردند و تاریخ جلسه را در منزل ما تعیین نمودند که تشریف آوردند و پس از یک سلسله گفت و شنود، تصمیم بر این شد که بنده تشکیلات جدیدی را با ارائه مقدّمه - که انگیزه و هدف در آن وحدت ملّی در بستر اسلام تحت شعار «لا اله الا الله» است. - تهیّه کنم. دستور آقا اجرا شد، امّا متأسفانه زمانیکه وقت مساعد فرا رسید و از تخت بیمارستان، امر به فعّالیّت علنی داده شد، آقا به رحمت حق پیوست.»(8)

با تلاش های خردمندانه ایشان بود که مقدور شد تشکل های سیاسی شیعه در یک تشکل گرد آیند و با انسجام کامل در عینیّت جامعه حضور یابند. این شخصیّت علمی - سیاسی پس از بوجود آمدن دولت اسلامی در

صفحه 21

افغانستان با حضور جدی خویش در عرصه سیاسی - فرهنگی، خواستار حضور مقتدرانه شیعیان در حکومت گردید. و با پذیرفتن عضویت در شورای عالی قیادی دولت اسلامی افغانستان (شورای رهبری) زمینه را برای دفاع از حقوق شیعیان مهیّا نمود و به نمایندگی از مجموعه شیعیان و شرکت در نشستهای ایران، پکستان و عربستان - که در جهت صلح و تفاهم برگزار شده بود. - حضور جامعه تشیّع را در واقعیّت سیاسی - فرهنگی و نظامی، به نمایش گذاشت و طرح به رسمیّت شناختن مذهب جعفری را در قانون اساسی افغانستان می توان یکی از ابتکارات ایشان به حساب آورد.

اقامه اولین نماز عبادی - سیاسی جمعه در کابل را نیز می توان از جلوه های مبارزات و فعّالیّت های خستگی ناپذیر این شخصیت دانست. آقای اشراق حسینی می گوید:

«آیت الله فاضل (ره) در نظر داشت دانشکده علوم سیاسی در کابل بسازد تا در پرتو آن، فرزندان امّت شیعه را کادرسازی سیاسی نماید و پروژه خاتم الانبیاء که یکی از ابتکارات این مرد بود از جامعیّت خاصی برخوردار بود. ایشان می فرمود: این حوزه علمیّه را بخاطر آن ساختم و طرحش را تهیّه نمودم که با جامع الازهر مصر رقابت کند. زیرا هدف از تأسیس این پروژه که عبارت است از:

1 - تدریس مقاطع مختلف تا دروس خارج فقه و اصول.

2 - تدریس رشته های جدید بر اساس نیاز جامعه.

3 - محور دار التقریب مذاهب باشد و فقه مقارن، درس گفته شود و ده ها هدف دیگر را در این طرح گنجانیده بود.»(9)

احداث پروژه خاتم الانبیاء را با مساحت 000/ 100 متر مربّع با ملحقات آن از قبیل خوابگاه طلّاب، کتابخانه، مسجد، حسینیّه، حمّام،

صفحه 22

باشگاه ورزشی و بازارچه، روی دست گرفته بودند. هدف آیت الله فاضل (ره) از ایجاد طرح بزرگ خاتم الانبیاء در شهر کابل، سامان بخشی به اوضاع درسی و معیشتی طلّاب و تقلیل ضریب مهاجرت آنها به ایران و پکستان، تدریس دروس سطوح عالیه خارج فقه مقارن ( جعفری - حنفی) اساس گذاری عملی تقریب بین المذاهب اسلامی و سر انجام رشد فرهنگ عمومی جامعه، بوده است.(10)ایشان با وجود مشکلات اقتصادی، مدرسه علمیّه توحید را در شهر مقدس قم در تاریخ 1364 تأسیس و با برنامه های آموزشی مناسب به پرورش طلّابی مشغول شدند که از مناطق محروم و شهرهایی که شیعیان در اقلیت به سر می برند، همانند، شهرهای بدخشان و پنجشیر و غیره روی به حوزه می آوردند. مدرسه علمیّه خاتم الانبیاء در مشهد مقدس یکی دیگر از اقدامات بسیار ثمر بخش آیت الله فاضل (ره) بود که با برنامه های متنوع، تعداد بسیاری از جوانان رابا معارف اسلامی آشنا کرد و تحویل جامعه داد.

خدمات اجتماعی
یکی از شاهکارهای اجتماعی آیت الله فاضل (ره) ایجاد دارالایتام بود و با توجه به مسئولیّت های خطیر سیاسی - فرهنگی که ایشان داشت، لحظه ای از خدمت به توده های محروم و خانواده های شهداء و ایتام... غافل نبود و در همین راستا مؤسّسه خیریّه خاتم الانبیاء و دارالایتام را در کابل و برخی از شهرهای جمهوری اسلامی ایران راه اندازی نمود. زیرا که او از متن دردها، رنج ها و محرومیت های جامعه قد برافراشته بود. آقای اشراق حسینی در این زمینه، می گوید:

«در کابل وقتی یتیمی به او مراجعه می کرد، خود ایشان کفش ها را به پای بچه ها می کرد و اندازه گیری می نمود، هر گاه که شماره کفش با پای یتیم ها اندازه نبود، عوض می کرد و با تواضع

صفحه 23

خاصی می گفت: فرزندم! خوب است؟»(11)

مانند جدش امیرالمؤمنین (ع) یتیمان و مستمندان را چون پدر مهربان بود و با مهربانی در جمع آنها می نشست و اگر قادر بر حلّ مشکلات محرومین نبود، احساس همدردی خویش را خالصانه ابراز می داشت.

ویژگیهای اخلاقی
خصوصیات اخلاقی آیت الله فاضل (ره) از جهات مختلف شایسته بررسی و مطالعه می باشد و از مصاحبه با دوستان، هم دوره هایشان و شاگردان آن مرحوم، پیداست که وی از صفات نیک زیادی بهرمند بوده و ما در این فرصت کم، برخی از صفات او را از زبان دوستان و همسنگریهای فرهنگی - سیاسی اش می شنویم.

1 - تعبد
آنچه را که نخستین شایستگی او می توان به حساب آورد، تقوی و یا پایبندیش به دستورات دینی بود. این صفت از همان اوان جوانی در زندگیش درخشش و جلوه ای خاص داشت. یکی از بستگانش می گوید:

«در همان دوران جوانی که بیش از بیست سال از عمر شریفش نگذشته بود، تقیّد خاصی به برنامه های دینی داشت، در هیچ شرایط غسل جمعه و نماز شب او ترک نمی شد.»(12)

نیایش خالصانه آن مرد فرزانه که از ژرفای دل مملو از عشق سرچشمه می گیرد، او را اسوه تقوی و عمل صالح قرار می دهد. مرحوم آیت الله فاضل (ره) بسیاری از ادعیه را از حفظ داشت و با تلاوت قرآن که محرم تنهایی اش بود، در سراسر زندگی، الهام می گرفت .

صفحه 24

2 - دوستی اهلبیت (ع)
یکی از نقطه های بارز شخصیت معنوی ایشان، دل پک و روح مالامالش از محبت اهلبیت عصمت بود. در پیچ و خم زندگی به ولایت اتّکا می نمود و معضلات خویش را با کمک دو نیروی معنوی - توکل و توسّل - حل می کرد. معظم له می گفت:

«فرزندان من و اخوی - آیت الله مصطفوی - می دانند که از اول زندگی با ولایت شروع نمودم و از اول اهل ولایت بودم. من در نجف در دوران حکومت بعث اذعان داشتم، ماندن در جوار مولی علی (ع) بستگی به عنایت خود مولی دارد. با تمام فشارهایی که از سوی بعثیهای از خدا بی خبر، بر حوزه علمیه می رفت، آن ولایت بود که سالیان درازی از هر گونه آسیب و گزندی برای من امان داد و تا پایان دوران تحصیلات در آن حوزه بزرگ در پناه ولایت، پناه داده شدم و از درسهای مراجع بزرگ بهره کافی گرفتم، به شما و هر کس دیگر توصیه می کنم که یگانه راه رسیدن به پیروزی، ولایت و توسلات به اهل بیت می باشد.»(13)

وی حتی در سختیهای آخر حیات خویش و با توجه به آنکه توان شرکت در محافل مذهبی و توسل به اهلبیت را نداشت و شرایط بدنش مقتضی نبود، دوست داشت در توسلات حضور یابد. یکی از دوستان نقل می کند که:

«دو شب قبل از رحلت آن عالم ربّانی، دستور فرمود تا روضه مادرش زهراء3 خوانده شود. از آنجایی که شرایط جسمی اش اجازه پائین آمدن از پله ها را نمی داد، گفت: مرا ببرید پشت پنجره هایی که مشرف به زیرزمین خانه است. وقتی خود را کنار روزنه رسانید، سر را به دیوار گذاشت و از ته دل به مظلومیت فاطمه زهراء3 اشک می ریخت.»(14)

صفحه 25

3 - بر خورد نیکو
در معاشرت های اجتماعی بسیار، با تواضع وفروتنی رفتار می نمود و در برابر تندی دیگران عکس العمل نشان نمی داد و با متانت خاص و گذشت که سیره پیشوایان اسلام است، از کنار مسایل می گذشت. آیت الله آصفی می فرماید:

«ایشان در مجموع، فرد بسیار مؤدّب، بااخلاق، بزرگوار و دوست داشتنی واز لحاظ تقوی بسیار عالی بود.»(15)

آیت الله عالمی بلخابی هم می فرماید:

«آیت الله فاضل (ره) گذشته از شخصیّت علمی که داشت، مردی آرام، فکور، دلسوز جامعه، خوش گفتار و در رفتار اجتماعی باوقار بود و در دفاع از حقوق فرهنگی و سیاسی تشیّع، عظمت و اقتدار خود را حفظ می نمود. در برخوردها با اخلاق نیکویش همه را مجذوب می ساخت، حتّی کسانی را که دید مثبت نسبت به علماء نداشتند.»(16)

این شخصیّت دینی، مردی متفکر و اسلام شناس بود. همچنین آقای محقّق می گوید:

«اخلاق او کمتر از جنبه های دیگر شخصیّتی وی نبود. او به حق مجسّمه تواضع، بردباری، اغماض، احسان، وقار و حلم بود. ظاهر متبسّم، جذّاب و آرام او حکایت از روح متین، منطق، سلامت روحی و مهربانی اش داشت.»(17)

پسر عموی معظّم له می گوید:

«من مدّت سی سال که آشنایی نزدیک با ایشان داشتم و در دوره بچگی با هم بودیم، ندیدم که با کسی دعوا کند و یا احساس ناراحتی در چهره اش پیدا باشد. از بیکاری رنج می برد و خود را همیشه به چیزی مشغول می ساخت.»(18)

صفحه 26

4 - شجاعت
این فقید سعید و مجاهد خستگی ناپذیر با توجه به بحران سیاسی، فرهنگی و نظامی کشور افغانستان، با دلاوری تمام که ویژه چنین مردانی است، وارد عرصه اجتماعی شد. مرحوم فاضل (ره) حتی در اوان جوانی در بین هم قطارانش به عنوان طلبه ای شجاع و دلاور مطرح بوده، یکی از دوستان وی نقل می کند: «من و جمعی از هم کلاسی هایش، با حضور استادش (شیخ جانعلی) و تعداد مؤمنین که خیلی ها هنوز هم زنده هستند، صحنه ای از شجاعت وی را شاهد بودم، بدین صورت: رود سبز آب - منطقه خوات از توابع بهسود - که در افغانستان مشهور است، آب رودخانه در یک قسمت که می رسد جمع می شود و بنام (گوش رودی) یاد می گردد و حدود نود متر عمق دارد.

یک روز که افراد نامبرده جمع بودند، و مرغابی ها در همان محدوده گشت می زدند و مرغانی هم در هوا پرواز می نمودند، آقای فاضل (ره) گفت: ای کاش تفنگی می بود تا صیدی را می زدم! استادش گفت: تو نخست شکار را بزن، از آب در آوردنش بدوش من. که ناگهان آیت الله فاضل (ره) تفنگ را بدست گرفته و در حالیکه روی دست گرفته بود، در دم مرغی را هدف قرار داد و صید در مرکز (گوش رود) افتاد. استاد به یکی از شاگردان دستور داد: برو صید را بیاور. شخص نامبرده با سرعت خود را به آب انداخت، بجای آنکه صید را نجات بدهد، خود را بدست امواج (گوش رود) گرفتار ساخت و با یک ناله، ناپدید گردید. همه مبهوت مانده بودند که ناگهان سیّد بزرگوار و طلبه شجاع با دلاوری بی نظیر، خود را به دهان متلاطم رود انداخت. در همان حال ناگهان شخص غرق شده روی آب آمد و قادر نبود حرکت کند و عن قریب بود که دوباره به قعر امواج فرو رود. مرحوم فاضل (ره) بدن بی حال وی را بر گرفت و از مهلکه نجات داد. مرد نجات یافته هنوز در قید حیات می باشد.»(19)

صفحه 27

5 - تحمّل سختی
آیت الله سیّد ابوالحسن فاضل (ره) سختی های زندگی را از همان روز که سایه پدر از سرش کم شد، شروع کرد و با مشکلات فراوانی مواجه شد. از یک طرف بی سرپرستی و از سویی فقر اقتصادی او را در تنگنای زندگی قرار داد، ولی او با استواری خاصی که از اجداد طاهرش به ارث برده بود، خود را نباخته بلکه مردانه از خارستان زندگی عبور و قله های کمال را به بالاترین مدارج تخصّصی پیمود و برای رسیدن به مقامات علمی و معنوی مراحل سختی را پشت سر نهاد. خصوصاً در دوران جهاد و هجرت فکری - سیاسی ایشان که مرحله حساس زندگی وی را تشکیل میدهد. در این باره چنین آمده است که:

«او شخصیتی بود، با استقامت و بردبار، که برای رسیدن به صلح و آرامش در کشور، علی الخصوص در بین امت شیعه افغانستان، متحمل رنجهای مختلف گردید. زخم زبانهای زیادی بر او زدند، تهمت های ناروا بر او بستند، کار شکنی ها و هوچی گریها راه انداختند. اما هیچگاه شکایت کسی از او شنیده نشد. در حالیکه او اشاعه دهندگان این اباطیل را می شناخت. با وجود این هر وقتیکه با توطئه گران و شایعه سازان رو در رو می شد، طوری بر خورد می نمود که گویا هیچ خبری نبوده است.»(20)

او در مواقع بحرانی و خطر هیچ وقت دچار سردرگمی نمی شد و با روحیه شکست ناپذیری که، جزء خصیصه وی بود، در برابر حوادث استوار بود. فرزندش تعریف می کند:

«روز 13 محرم الحرام 1371ش حاج آقا، با تعدادی از نیروهای شیعه که من هم جزو آنها بودم، عازم، انستیتو علوم اجتماعی (مرکز حزب وحدت اسلامی) شدیم و پس از طی

صفحه 28

نمودن قسمتی از راه، صدای چند انفجار را شنیدیم. بدون اعتنا پیش می رفتیم. ناگهان متوجه شدیم که توسط نیروهای وهّابی - حزب سیاف - محاصره شده ایم. به دستور حاج آقا کلیه سلاح ها به زمین گذاشته شد. ما را از ماشین پیاده و طرف مقرّ فرماندهی خود هدایت کردند. حاج آقای فاضل (ره) با خونسردی به پیش می رفت. مؤمنانی که ایشان را می شناختند گمان می کردند که ماشین وی خراب شده و پیاده می رود. این حرکت آرام و حساب شده باعث شد نیروهای شیعه از دستگیری حاج آقا اطلاع یابند. وقتی ما را داخل پایگاه خود انتقال دادند، همه را کنار دیوار به صف کردند و آماده تیر باران نمودند. همینکه داشتند نشانه می رفتند، پدرم سینه خود را سپر کرد. جلو آمد و ما را در پناه خویش گرفت و با فصاحت و قاطعیتی که خاص ایشان بود، آنها را تهدید و از عواقب این عمل غیر منطقی آگاه ساخت. در همین اثنا، یکی از علماء اهل سنت که حاج آقا را می شناخت سر رسید و ایشان را در آغوش گرفت و پس از عذر خواهی ما را رها ساخت.»(21)

آیت الله فاضل (ره) تمام این مشکلات را برای خاطر توده های رنجدیده و عذاب کشیده شیعه تحمّل می نمود. با توجّه به سن و سنگینی بدن و نبود امکانات مسافرتی، دشت ها و دامنه ها را پشت سر می گذاشت تا صلح را برای جامعه تشیع و مجموع کشور به ارمغان ببرد و در این راه، خستگی و تشنگی را احساس نمی کرد و با پاهای آبله زده درس قهرمانی، استقامت و مردانگی را به آیندگان می داد. یکی از علماء می گوید:

«یک هیئت برای ایجاد آشتی میان احزاب شیعه به افغانستان رفت. آیت الله فاضل (ره) نیز در ترکیب آن هیئت بودند. در این سفر من مقاومت بی نظیر ایشان را شاهد بودم. پس از 25 سال

صفحه 29

که آیت الله فاضل (ره) در تاریخ 25/ 11 /1364 به وطن می رفت، با تحمل بسیار، بیست و شش روز پیاده روی را به پایان رسانید. در این سفر که می بایست از کوه ها و بیراهه ها طی طریق کرد، وی از نبود امکانات و سختی راه چیزی به زبان نمی آورد. با وجود آنکه اغلب اعضای جوان و سر حال هیئت، مانده بودند و از سختی راه و مشکلات آن شکوه داشتند. در روزهای آخر ایشان می گفت: پایم درد می کند. و برای آخرین بار نسبت به وضعیت جسمی خویش می گفت: پا درد فعلی من نتیجه همان سفر سرد و زمستانی می باشد. زیرا در این سفر هوا زمستانی و سرد بود، هر گاه در وسط راه با آنکه هر نفر یک پتو بیشتر نداشتیم و استراحت می کردیم، هنگامیکه بیدار می شدیم آب را که یخ زده است و با شکستن یخ ها، آب وضوء تهیه می کردیم. همه از وضعیت پیش آمده اظهار ناراحتی می کردند، ولی ایشان از خود مقاومت عجیبی نشان می داد و به دیگران روحیه می بخشید.»(22)

از آنجایی که برای شخصیت دیگران ارزش قائل بود، قشرهای مختلف را مجذوب خویش ساخته بود و برای حفظ مصالح جامعه، حضور خیلی ها را در واقعیت جامعه تحمل می نمود. یکی از اساتید دانشگاه کابل نیز می گوید:

«یکی از اوصاف پر جاذبه آن مرحوم را باید مشورت پذیری، افق دید وسیع و احترام به افکار و نظرات دیگران دانست. ایشان مردی بزرگ بود که همواره خودمحوری، جزم اندیشی و استبداد فکری را نفی می نمود و در رابطه با آزادی در عرصه تفکر، نقد و گفتگو برای یارانش، به مثابه الگو در آمده بود. نه تنها خود در برابر جوسازی ها، هوچی گری ها و هیاهوی

صفحه 30

تبلیغاتی، شکیبایی نشان می داد بلکه همواره یارانش را نیز به برخوردهای مهربانانه و بزرگ منشانه توصیه می نمود.»(23)

آثار علمی
آیت الله فاضل (ره) به موازات تحصیل و تدریس در نجف اشرف با قلم بسیار زیبای خویش، کتابهایی را نیز به رشته تحریر در آورده اند و چند اثر با ارزش ایشان انتشار یافته است که عبارتند از:

1 - آراء الذّرین، حول الذّرة و الحرکة
ایشان وقتیکه در نجف بود، مکتب های انحرافی - فلسفی مخصوصاً مارکسیسم در عراق گسترش می یافت. در همان زمان بود که کتاب فلسفی با ارزش خود بنام - اتم و حرکت - آراء الذرین... را نوشت که توسط یکی از شاگردان ایشان، حجة الاسلام و المسلمین سیّد عبدالله فضل الله در سال 1356 در لبنان به چاپ رسید.

آیت الله فاضل (ره) در این اثر خود بسیار زیبا دیدگاه دانشمندان مادی و الهی را در مورد مادّه و حرکت، به تعریف در آورده و بیان کرده که نقش آن در تغییر مکانیکی مادی چیست؟ ماده، حرکت و صورت ترکیبی پدیده های جهان را بسیار عالی بیان نموده است و دیدگاه فلاسفه الهی را در ردّ اندیشه مارکسیسم بیان کرده و حدود تجربه و علوم تجربی را مشخص ساخته است.

با رعایت سیر منطقی بحث و طرح سؤالات پیرامون موضوع، به خوانندگان روشنایی می بخشد و فلسفه دوستان را به اقناع فکری می رساند.

صفحه 31

2 - حول المعتقدات
در این اثر، دیدگاه مادیون را در مورد جهان و هدفمندی نظام هستی بیان و سپس رد نموده است و تبیین ساخته که خداشناسی ریشه فطری دارد و خیلی پدیده هایی هستند که با دستگاه های مادی قابل درک و کشف نیستند. از کوچکترین ماده عالم همانند اتم تا بزرگترین پدیده نظام هستی، نیازمند علت هستند.

در بخش دیگری از این کتاب به:

- هدفمندی جهان هستی

- ترکیبات فیزیکی جهان و سیر تکامل آن بر اساس قانونمندی، اشاره نموده است .

و در پایان به معاد و رستاخیز انسانی پرداخته و پاسخ منکران مرگ را داده است که با مرگ، انسان پایان یافته نیست، بلکه مرگ خود نوعی تکامل است و اهداف قیامت، استقرار عدالت و رسیدگی به حقوق مظلومین می باشد.

3 - حوار حول المهدی الفاطمی
در این کتاب روایات متواتری از رسول کرم (ص) و سایر ائمه (ع) در شأن امام عصر (ع) نقل نموده است و نیز از علماء اهل سنت درباره ولادت، قیام و شرایط ظهور آن حضرت روایاتی را جمع آوری نموده است و سلسله سند آنها را نیز بسیار دقیق آورده است. و با شیوه مناظره، بین دو نفر سؤال کننده و پاسخ دهنده، بحث را شروع و سپس سؤال مطرح شده را بسیار روشن و متین جواب می دهد.

دلایل عقلی - فلسفی برای اثبات طول عمر امام زمان (ع) و بقاء وی از حوادث طبیعی به رشته تحریر در آمده است و کتاب ارزشمندی است که مایه علمی و دقت نظر این عالم ربّانی را نشان می دهد.

صفحه 32

4 - منتهی المطالب فی شرح المکاسب
این اثر تحقیقی و گرانسنگ که یکی از آخرین آثار علمی و قلمی ایشان است، حاوی نکات ظریف و بدیع در شرح و توضیح کتاب «محرّمات» مکاسب شیخ اعظم می باشد که جلد اول آن به زیور طبع آراسته گردیده و در دسترس دانش پژوهان قرار دارد و جلد دوم آن آماده نشر می باشد. این اثر، کمک شایان به محصلین علوم دینی می نماید. و خدمتگزاری ایشان را نسبت به حوزه های علمیه نشان می دهد، و متأسفانه اجل نگذاشت تا از وجود پر مایه خویش دانش دوستان را فیض بخشد و افکار بلند خود را در قالب آثار مطبوع به رشته تحریر در آورد.

آثار غیر مطبوع
آیت الله فاضل (ره) غیر از آثار ارزشمندی که چاپ و به دست مردم رسیده، نوشته ها و آثار غیر چاپی را نیز تدوین و آماده انتشار ساخته اند:

1 - تقریرات درس خارج اصول آیت الله العظمی خوئی (ره)

2 - تقریرات فقه آیت الله العظمی خوئی

3 - تقریرات خارج فقه شهید صدر (ره)

4 - تقریرات خارج اصول آیت الله العظمی صدر (ره)

5 - تقریر موضوعی: که سلسله درس های استادش شهید صدر است.

6 - خاطرات دوران جهاد

این نوشته ها بیشتر در زمانی تدوین شده است که ایشان در نجف بودند و با توجه به دوران کوتاه اقامت ایشان در نجف اشرف، با استعانت از امدادهای غیبی و به یاری استعداد فوق العاده خود، آثار پر مایه علمی را از خود به یادگار گذاشتند.

صفحه 33

فرزندان
آیت الله فاضل (ره) دارای هفت فرزند هستند، سه دختر و چهار پسر که عبارتند از:

1 - حجة الاسلام و المسلمین حاج سیّد حسن فاضل زاده (مصطفوی) فرزند بزرگ ایشان که در زمان حیات مرحوم بطور همیشه خود را وقف امورات اجتماعی - سیاسی ایشان نموده بود و لحظه ای از ایشان دور نگردید، ایشان شاگردی کاملاً ممتاز در صحنه اجتماعی - سیاسی برای وی تلقی می گردید و کنون وارث متعهد و امین ایشان در جهت ادامه دادن راه و سیره و برنامه های مرحوم به حساب می آید.

2 - حاج سیّد حسین فاضل زاده، فارغ التحصیل علوم سیاسی (کارشناسی)

3 - سیّد صادق فاضل زاده

4 - سیّد محسن فاضل زاده

شاگردان
آیت الله فاضل (ره) در مدت حضور خویش در افغانستان، نجف اشرف و قم، شاگردان فراوانی راتربیت نموده اند و از فیض و کمال علمی خویش بهرمند ساخته اند مانند:

1 - شیخ علی کبر محقق

2 - سید محمد باقر زکی

3 - شیخ محمد محقق

4 - شیخ ابواحمد ساعدی

5 - سیّد عبدالله فضل الله لبنانی، که کتاب اتم و حرکت ایشان توسط او انتشار یافته است.

6 - شیخ گردی حسین توکلی، که کنون در نجف است و از اساتید آن

صفحه 34

حوزه می باشد.

7 - سیّد باقر علوی، مقیم نجف اشرف.

8 - شیخ علی حسن رفیعی، از اساتید جامعه در نجف اشرف.

در حوزه قم، مدرسه علمیه توحید و درس خارج فقه و اصول ایشان خیلی ها، افتخار شاگردی آیت الله فاضل (ره) را یافته اند که در ظرفیت این مقال نمی گنجد.

دوستان و نزدیکان
این شخصیت فرزانه با خیلی از شخصیت های علمی - سیاسی آشنا بودند که ما به معرفی چند تن از آنها می پردازیم:

- آیت الله العظمی سیستانی: شخصی بنام سیّد ابراهیم جعفری قبل از ماه رمضان 77 جهت زیارت عتبات به کربلا و نجف می رود. شخص نامبرده حکایت می کرد که: من خدمت آیت الله سیستانی مشرف شدم و از مشکلات افغانستان گفتم. ایشان فرمود: افغانستان تنها پشتیبان خود را از دست داد. مرحوم فاضل (ره) پشتیبان آن کشور بود.

- آیت الله حائری

- آیت الله آصفی

- آیت الله عالمی

- حجة الاسلام و المسلمین ابراهیمی، نماینده مقام رهبری در امور افغانستان.

- و نیز از دانشگاهیان و اهل سنّت...

پرواز به ملکوت
این فقید سعید پس از سالها، خدمات انجام یافته و یا نیمه تمام و به یاد ماندنی و یک عمر تلاش بی وقفه علمی - سیاسی در سپیده دم 23 / 7 /1377

صفحه 35

و به سن 58 سالگی و در اثر بیماری سرطان خون، روحش به ملکوت اعلی پرواز کرد و جامعه اسلامی و حوزه های علمیه را داغدار ساخت. ایشان از مشکلاتی که دامنگیر جامعه اسلامی ( بخصوص جامعه رنجور افغانستان) شده بود، رنج می برد و انتظار لقاء معبود را داشت. فرزند گرامیش نقل می کند که:

«شب آخر که لحظه های پایانی عمر ایشان بود، مرا علی رغم شب های گذشته از رفتن به خانه خودم باز داشت. من با حجت الاسلام سیّد محمد باقر صمیمی که او را نیز از رفتن مانع شده بود، در کنار بستر ایشان بودیم. حاج آقا در طول همان شب هر چند دقیقه، طلوع شفق را می پرسید و منتظر طلوع فجر بود. تا شب از نیمه گذشت، ایشان به پشتی تکیه داده بود. من و جناب آقای صمیمی در مقابلش نشسته بودیم. حدود طلوع فجر بود که صدای الله کبر ایشان بلند شد. آقای صمیمی خود را به وی رساند و گفت: حاج آقا تمام کرد. من باورم نشد. خود را به بالین پدر رساندم. با کمال تأسف متوجه شدم که دعوت حق را لبیک و به لقاء الله پیوسته است.»(24)

آیت الله فاضل (ره) از جهان رخت بربست، ولی یادش همواره در مجامع علمی - سیاسی زنده است، چرا که آثار و خدماتش به یاد ماندنی است.

بر روی دوش یاران
پیکر پک آن فقیه مجاهد و اسوه عمل، بر دوش یاران و با حضور آیات عظام، مدرسین، شخصیت های علمی - سیاسی، طلاب و اقشار مختلف، در شهر مقدس قم و با دریایی از حزن و اندوه از مسجد امام حسن عسکری (ع) بسوی حرم مطهر فاطمه معصومه علیها السلام تشییع شد. تشییع کنندگان سراسر مسجد را پر از اشک و آه نمودند و در فضای

صفحه 36

کاملاً معنوی و صفای باطن، او را تا کنار بارگاه معنوی حضرت معصومه علیها السلام تشییع نمودند.

حضرت آیت الله العظمی وحید خراسانی بر پیکر آن فقید نماز اقامه کرد و سپس نمازگزاران، غفران و رحمت الهی را برای آن مرحوم (ره) از بارگاه قادر منّان، استدعا نمودند.

بسوی آرامگاه ابدی
در میان اجتماع با شکوه توده های غمنک، پیکر او را به سوی گلزار شیخان حرکت دادند. همچون صدف در درون خک گلزار شیخان در کنار تربت پک زکریا بن آدم و میرزای قمی - رحمهما الله - آرمید. او عابدی بود از جمعیت عارفان و عابدان. او رفت تا بر شیوه یاران ره پیماید. و شکایت اندوه و مصیبت مظلومان و ستمدیدگان مسلمان را به جدّش رسول خدا (ص) برساند. او با وجود آمیخته از اخلاص، معرفت و کمال جویی بار سفر بست، همچنانکه در زندگیش مشعل فروزان بود، مرگش نیز تبلور وحدت گردید.

مراسم ختم
مجلس ترحیم و فاتحه آن مرحوم در مسجد اعظم قم از سوی بیت معظم له و در مسجد محمدیه از سوی مرکز جهانی علوم اسلامی و مدارس خارج از کشور، با شرکت هزاران تن از شخصیت های علمی، سیاسی و جهادی، برگزار شد.

ونیز مجلس ختم از طرف مهاجرین در کشورهای لبنان، سوریه، پکستان، هندوستان، آمریکا، آلمان و... برگزار شد.

صفحه 37

پیامهای تسلیت
پیام تسلیت جهت تسکین خاطر خانواده و علاقمندان از طرف:

1 - مقام معظم رهبری، حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدّ ظلّه العالی)، که توسط آقای نورالهیان فرستاده شد.

2 - مجمع جهانی اهلبیت (ع) و رئیس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی

3 - سازمان مدارس خارج از کشور

4 - مرکز جهانی علوم اسلامی

5 - علّامه سیّد محمّد حسین فضل الله، از لبنان

6 - از طرف علماء حوزه علمیه نجف اشرف

7 - حزب الدّعوة، عراق

8 - مجتمع فرهنگی و تحقیقاتی اسلامی افغانستان و پکستان، پیشاور

9 - اعضای شورای عالی نظارت - شورای مرکزی - مسئولین حزب وحدت اسلامی افغانستان، مقیم ایران

10 - مؤمنین و مسلمانان مقیم آلمان

11 - مؤمنین مقیم آمریک

12 - حوزه علمیه سوریه

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۱۳ ] [ ۱۷:۱۶ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


 

نوسنده:محمد سعیدی
ستاگیدیا،زابلستان،غرجستان،هزارجات و بلاخره هزارستان.
اینها از نامهای سرزمین است که تاریخش تقریبا به 7000 سال می رسد.در این سر زمین مردمان زندگی می کند که از نسل ترکیبی مغول و ترک تشکل یافته و امروزه بنام (هزاره )یاد می شود،کنت کورت و بطلیموس مورخین عهد سکندر کبیر، فریبه جهانگرد فرانسوی، هنری فیلد کریستیاتس محقق دنمارکی و جورج راورتی، از مورخان غربی. مقدسی، مولف گمنام حدودالعالم در ۹۵۹ میلادی، ابی بکر مشهور به ابن فقیه، ابن خرداد در ۹۲۰ میلادی، ناصر خسرو بلخی از مورخین اسلامی و همچنان هیوان تسنگ راهب چینی از موجودیت غرج الشار، غرجه، غرجستان، شاران غرجستان و موجودیت هزاره‌ها در غرجستان به کرات یاد نموده‌اند.مردم هزاره در طول تاریخ شان دچار نبسان های شدید شده است،تمام تاریخ مردم هزاره راتا قبل از دولت جمهوری داوودخان به سه دوران می توانیم تقسیم کنیم دوران شکوفای و اقتدار،دوران برابری با دیگر اقوام ودوران خورد شدن واز هم پاشیدن،ودوران بعد از جمهوری را هم به سه بخش می توانیم تقسیم کنیم، دوران بازیابی هویت،دوران مقاومت و دوران افتخاروپیشرفت.

فصل اول:دوران قبل از جمهوری

1 -دوران اقتدار.براثاث تاریخ و شواهد که بدست آمده مردم هزاره از بومی ترین اقوام افغانستان و محدوده آسیای مرکزی به حساب می آید،قوم هزاره در زمان های کمی قدیم تر به نامهای دیگر مانند(هوساله و یا غرچه نیز یاد می شده است که در همین هزارستان فعلی البته با وسعت خیلی بزرگتر از این هزارستان می زیستند،وسلسله پاد شاهان زیادی از همین مردم در هزارستان و یا فراتر از مرز های هزارستان حکومت کرده است که اوج اقتدار آنها به کوشانیان بر می گردد،کوشانیان یکی از اجداد مردم هزاره است،کوشانیان تقریبا 1500 سال قبل در سرزمین فعلی هزارستان حکومت می کرده و تندیس بودا را که از بزرگ ترین تندیس های بت جهان بحساب می آیداز خود به یاد گار گذاشته اند،شیران بامیان از اولاده کوشانی ویفتلی و بعدآ به نام‌های هزار بنده – شار و ریو شاران یاد می‌شدند که عمدتآ در دو نقطه تاریخی این سرزمین به نام‌های (پشین) یا افشین یکاو لنگ کنونی و (سورمین) سر پل فعلی که پایتخت تابستانی و زمستانی ایشان بودند حکومت میرا ندند.

ودیگر از شاهان هزاره امیر ذوالنون ارغون از طایفه ارغون از مغلان ایلخانی ایل ترخان اولین حاکم وامیر سلسله امرای ار غونیه در هزاره جات بود وی توانست قلمرو خود را تا کابل –قندهار– سند و فراه توسعه دهد. امرای ارغونیه مردمان دادگر- دانش پرور – هنر دوست بودند و مجمو عآ از سال ۸۸۴- الی- ۹۶۴ – هجری قریب به هشتاد سال با سیاست و فراست حکومت کردند. امرای ارغونیه از جمله نیاکان مردم هزاره {یعنی هزاره هامغل خالص ان} بوده‌است که در هزاره‌جات حکومت مستقل و دارای قلمرو وسیع را تشکیل و با درایت کامل اداره می‌نمودند.در این دوران مردم هزاره در اوج شکوفای قرار داشتند و در بین امپراتوری های دیگرآریانا و هند از نظر قدرت ،سیاست و اقتصاد بی رقیب بودند،قرار داشتن جاده ابریشم در هزارستان را می توان یکی از دلایل این شکوفای شمرد.

2_دوران برابری با دیگر اقوام.دراین دوران که مردم هزاره تقریبا با دیگر اقوام خراسان قدیم در عرصه های مختلیف سیاسی،فرهنگی،اقتصادی و غیره در یک درجه می زستند،در منطقه هزاره جات که خیلی بزرگتر از هزارستان فعلی است،بصورت خودمختار زیر نظر قلمروهای قبیله ی و و خوانین زندگی می کردند.

نداشتن یک حکومت قانون مند ومدرن در این دوران یکی از دلایل شکست خوردن مردم هزاره در برابر عبدراحمن و تشکل نیافتن کشور بنام هزاره ها بوده است.

در این دوران که تمام معادلات سیاسی جهان بهم ریخته بود،مردم هزاره فرصت خوب داشت تا کشور خودرا تشکل می دادند چون در آن زمان حکومت افغان ها تسلت خوب بر هزارستان نداشت.با وجود انکه در این دوران مردم هزاره دارای یک حکومت بانظم نبوداما افراد برجسته زیاد داشت که برای همکاری با دیگر اقوام افغانستان خیلی تلاش کرد تا برای تشکل دادن حکومت مستقیل در محدوده خراسان قدیم،سهم بزرگ داشته باشد.که در این جا به بعضی از آنها اشاره می شود.

سعی دودمان درویش علی خان در استحکلم دولت درانی که وی سمت نایب الحکومه هرات را دارا بودو تاآخرین روزهای حیات احمد شاه دراین سمت پا برجا بود. این همکاریهای سران مردم هزاره با دولت درانی حد اکثر در زمینه حفظ استقلال وتسلط بر نقاط سرحدی و جلو گیری از نفوذ اجانب به داخل کشور و پاسداری از حاکمیت کشور در آنسوی مرز ها بوده است که در تاریخ استقلال طلبی مردم ما اهمیت زیادی دارد.

ابراهیم خان هزاره یکی از داعیان حکمروائی در سر حدات غربی کشور , حاجی فیروز الدین فرزند تیمور شاه والی هرات را تشویق و کمک کرد که غوریان را ازتصرف ولی میرزا والی مشهد دو باره آزاد کند.

بنیادعلی خان هزاره از مردان بزرگ واز خوانین قدرتمند خراسان بود او مردی شجاع , جنگ دیده خرد مند - پر نفوذ و از پر چمداران صیانت وطن در مناطق شمالغرب کشور بشمار میآ ید. بنیاد خان گروهی از جنگاوران هزاره جمشیدی و فیروز کوهی را به اطراف خود جمع کرد و در سال -1231 – هجری قمری ولایت جام و باخرز را تسخیر کرد و تا حوالی مشهد پیش را ند و این مناطق را بزیر فر مان آورد. در سال 1232 – هجری قمری در جنگ میان افغا نستان وایران و زیر فتح خان جراحت برداشت اما بنیاد خان هزاره در د قایق اخیرجنگ میر زا عبدالو هاب معتمدالدو له اصفهانی را که دومین شخص مهم لشکر قا جار بود به اسارت گرفت بعدآ او را آزاد کرد در بدل آن شجاع السلطنه حکومت جام باخرز وغوریان را به بنیاد خان سپرد.

کر نیل شیر محمد خان هزاره یکی از چهره های معروف در جنگ های پا رتیزانی بود در سال 1254 هجری برای دفع تجاوز خارجی چهار هزار نفر قوای جنگی را تجهیزو به قوای کامران والی هرات ملحق گردانید و در نبرد دیگر ی جلو پیشروی آصف الدوله را بسوی قلعه نو مانع شد وتلفات سنگینی بر او وارد ساخت و در سال 1255 هجری در یک جنگ پار تیزانی ششصد رآس اسپ از قوای دشمن را به تصرف در آورد. یکی از مهمترین و بزر گترین کار نامه و مقاومت این مرد رزمنده در برابر سپاه انگلیس در نبر دگاه میوند است. در فرصتی که سپاه ایوب خان از قوای انگلیس هزیمت یافته و مورد تعاقب دشمن قرار گرفته بود. شیر محمد خان هزاره با افراد معیتی خود در مقابل دشمن ایستاده و ساعتها به جنگ ادامه داد و بدین ترتیب از شکست قطعی جلو گیری بعمل آورد و با این عمل جا نبازانه میتوان نام او را در ردیف فاتحان واقعی میوند به ثبت رسانید.

امیر اما ن الله خان از آغاز جلوس به سلطنت موضوع استقلال با انگلیس ها به میا ن آ ورد . مردم از هر جا بصورت داوطلبا نه برای جها د حاضر شدند واز جمله مردم هزاره علاوه بر هزاران نفری که در صفوف ارد و حاضر خدمت داشت – هزاران نفر دیگر را بطور داوطلبا نه آ ماده ء جها د در راه استقلال کشور گردانید و از جمله محمد الله خا ن هزاره – عبا س خا ن هزاره و عبدالله خا ن قیا ق نیروی منظمی را به کمک جبهه قند هار بسیج نمودند . وتعداد زیادی از جوانان مردم هزاره در جنگ تحصبل استقلال در جبها ت نبرد به شها دت رسیده اند.

اینها تاریخ از جان فدای های مردم هزاره برای استقلال کشور بود که بعدها شاهان همین کشور(افغانستان)مردم هزاره بی رحمانه لگد مال کردن و از تمام حق وحقوق محروم ساختند که بعدا در این باره بحث مفصل خواهد شد.بعد از این همه فداکاری وقتی که سران هزاره متوجه شد که در دولت افغانستان هیچ سهم به انها داده نشده،تصمیم گرفتن تا برای خود شان قلمرو بسازند که در سدر آن میر یزدان بخش بهسودی قرار داشت.میر یزدان بخش بهسودی تلاش کرد تا امیران و خوانین هزاره را برای ساختن یک حکومت منظم متحد سازد،اما قبل از این کار دوست محمد خان که در کابل حکومت میراند با فریب دادن میر یزدان بخش بهسودی و اعدام کردن وی جلوی این کار را گرفت تا رویای مردم هزاره برای داشتن یک حکومت مستقل هرگز برآورده نشود.

3_ودوران خورد شدن واز هم پاشیدن.بعد از این که مردم هزاره متوجه شدکه در دولت که با تلاش تمام اقوام مخصوصا مردم هزاره تشکل یافته هیچ نقش نمی توانند داشته باشند،و از سوی دیگر بی عدالتی های اجتماعی از طرف حکومت به مردم هزاره صورت میگیرد،مردم هزاره به ناچار کم کم خاستن تا تکلیف خودا با حکومت روشن کنند که با تحدید عبدالرحمن امیر وقت افغانستن روبرو شدند.قیام مردم هزاره در برابراستبداد داخلی وبی عدالتی های اجتماعی امیر عبدالرحمن خان . بنا چا ردر برابر رویه ای غیر مسوولانه عاملان امیر صورت گرفت. امیر بجای حل وفصل موضوع وتبدیلی کارداران دولت خود توجه نماید به بسیج قوا وسرکوبی مردم اقدام کرد .این جنگ نابرابر وغیر عادلانه که به سا ل 1885–هجری آعاز یافته بود تا سا ل1315 – یعنی ده سا ل ادا مه پیدا کرد و در اثر آن بیش از 62- فیصد نفوس مردم هزاره قتل عام شد وویرانیها و نا به سا ما نیهای جبران نا پذیری برمناطق هزاره نشین ومردم وارد گردید.وآنان را به استعفا ف کشانید .این قیام به مقصد رفع بیداد گری و تامین عدالت اجتماعی , در تاریخ وطن ما نقطه عطفی بحسا ب می آ ید که یا دآن از صفحه ء روزگار محو نخواهد شد. در ین جنگ غیر عادلانه به قول خود امیر در تاج التاریخ یک سپاه پنجا ه هزار نفری ونیز به قول منابع دیگر بیشتر ازآن تعداد- افراد ایلجاری اشتراک داشتند .که بر جان وما ل مردم , برخلاف موازین انسا نی و اسلامی و دست درازی کردند وحتی زنان ودختران و اطفا ل را به اسارت کشیدند. این قیام مردم هزاره در برابربیدادگری و استبداد- نشان دهنده ءروحیه ضدستمگری وبی عدالتی وضد افکار برتری جویانه میباشد . ,محمد عظیم بیگ سه پای رهبر و پیشوای قیام کننده گان مردم هزاره و برگزار کننده اولین جلسه یا جرگه عمومی میران هزاره در هزاره جات که در مقابل قوای مهاجم امیر عبدالرحمن خان فدا کارانه رزمید وبخاطر منافع مردمش از امتیازات لقب سرداری ومعاش مستمری صرفنظر نمود. در تاریخ مردم هزاره صفحا تی بی عدالتی وبیر حمی بیمانندی علیه آنان نیز وجود دارد که نمیتوان آنها را بدون احساس درد مرور کرد .

با شكست مقاومت هزاره ها در برابر امیر عبدالرحمان، دوره ی انزوا و گم شدگی سیاسی هزاره ها آغاز گردید. دوره ا ی كه یك قرن طول كشید و طی آن، نه تنها هویت تاریخی و اراده سیاسی، بلكه آن «رؤیای تاریخی» نیز از هزاره ها گرفته شد. بعد ازین جنگ نا برابر مردم هزاره با گرسنگی ، برده گی و آواره گی زندگی میکرد.رهبران مقاومت هزاره ، تلاش كردند تا به نحوی از جامعه ی هزاره در برابر سیاست های ویرانگر حكومت های خاندانی و فاشیستی، دفاع نمایند و از فروپاشی كامل موجودیت و هویت این جامعه، جلوگیری كنند. چهره های شاخص این دسته عبدالخالق قهرمان, سید اسما عیل بلخی , برات علی تا ج , ملا فیض محمد كاتب، ابراهیم خان گاوسوار, فر قه مشر فتح محمد خان فا تح کوتل اونی , سید احمد خان شا هنور, غلام نبی خان چپه شاخ , غلام نبی خان گلگ ، سیدشاه تقی دایز نگی , جنرا ل علی دوست خان , سید اسما عیل لو لنجی , سید میر علی گوهر غو ر بندی و غیره بودند . شخصیتهای بالا بخاطر رهائی و نجات مردم هزاره از شر استبداد وبی عدالتی قدرت های حاکمه سالهای طولانی را در زندان ها وسیاه چالها سپری کردند ومبارزات جانبازانه را انجام دادند یاد همه شان گرامی باد

فصل دوم:دوران بعدازجمهوری

در زمان جمهوری سر دار محمد داود خان که وی یکی از شخصیتهای متعصب و قبیله گرا ودر دشمنی با مردم هزاره شهرت داشت .هیچ یک از شخصیت های سیاسی هزاره در حکومت او در کابینه و حتی مقامات, متوسط دولتی راه داده نشد .اما مردم هزاره رنج ها ی زیادی از حکومت استبدادی این سردار هزاره ستیز متحمل شدند.همانطور که در بالا گفته شد دوران بعد از داودخان را هم به سه بخش تقسیم می کنیم،دوران بازیابی هویت،دوران مقاومت،ودوران افتخاروتلاش

1-دوران بازیابی هویت ملی.با روی کار آمدن دولت کمونس افغانستان از یک طرف و مخالفان این دولت از طرف دیگر فرصت خوبی برای مردم هزاره فراهم شد تا در هردو جبه مشارکت داشته باشد و این دوران بعد از ستم های شاهان متعصب افغانستان،بهترین فرصت را برای مردم هزاره فراهم کرده بودتا بازیابی هویت شان را از سر گیرد.نگاه مختسری داریم به هزاره های که در دولت کمونستی و خلق افغانستان به مقام های بالای دولتی دست یافتند.رجال سیاسی هزاره که دردوره ای  کمونستی و خلق.حضور پیداکرده بودند یا دآوری میگردد.

عبدالکریم میثاق سال 1357- الی ماه جدی سا ل-1358 –ش. وزیر مالیه

سلطانعلی کشتمند سال- 1357-ش. وزیرپلان. بعدآ زندانی.

محمد عوض نبی زاده سال 1357-ش. رئیس منابع دولتی بعدآ زندانی.

آقا حسین تلاش سال 1357 –ش . رئیس نساجی بگرامی کابل

عباس خروشان سال 1357-ش. منشی مرکزی جوانان خلقی افغانستان.

شاه ولی مطمین سال 1357 – ش. معاون شهر داری کابل

طلوع سال 1358- ش . منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

محمدعلی واتر سال-1357-ش. ولسوال ورس بامیان

غلامعلی ذرخش سال1357 –ش. ولسوال پنجاب بامیان

نوروزعلی سال 1357 –ش. ولسوال یکاولنگ بامیان

عوض علی راهبین سال 1357 –ش. ولسوال مرکز بهسود ولایت وردک

محمد جمعه گوش سال 1357.ش. معاون مدیر معارف ولایت بامیان

غلام محمدسال1357-ش. علاقه دار دایمیرداد ولایت وردک

عوض علی سال 1357-ش. ولسوال لعل وسرجنگل ولایت غوراز عده از شخصیت های سیاسی هزاره که دردوره ای دوم:- کمونستی . حضور دا شتند ذیلآ نام برده میشود.

سلطانعلی کشتمند - سال 1359 -1369ش . صدر اعظم جمهوری افغانستان .

عبدالواحد سرابی سال 1366 – 1371ش. وزیر تحصیلات عا لی معاون صدراعظم و معاون رئیس جمهور.

سلطان حسین خان سال1367 – 1371ش وزیر امور پلان

شاه علی اکبر شهرستانی سال 1367- 1371ش. معاون مجلس سنا

میر خادم حسین بیگ سال1364 – 1367- ش. رئیس شورای مرکزی ملیت هزاره

شیخ علی احمد فکور سال 1367- 1371 –ش. رئیس مرکز انسجام ملیت هزاره

عبدالکریم میثاق سال 1369 – ش. شهردار کابل

حسن علی طیب سال 1359- 1371 ش. معین وزارت ساختمانی ومعین وزارت صنایع خفیفه

علی اصغر پیمان سال 1366- 1371-ش. معین وزارت تحصیلات عالی ومسلکی

غلام محمد ییلاقی - سال 1367-1371 –ش معین وزارت تجارت

محمد شریف سال 1368- 1371-ش. معین وزارت ترانسپورت

محرم علی از سال 1359-1371 –ش. معاون شهرداری کابل ومعاون ریا ست تفتیش صدارت

شیخ محمد عوض صادقی - سال 1367-1371 ش. معین وزارت شوون اسلامی و اوقاف

محمد عوض نبی زاده سال 1359-1371-ش. رئیس مطابع دولتی و معین وزارت اقوام وقبایل

اسدالله کشتمند از سال 1367- 1371 –ش. سفیر در هنگری – ا یران و حبشه

علی محمد صادقیار –سال 1366- ش. معاون شهر داری کابل

محمد فرید لعلی سال –7 136- ش . معاون شهرداری کابل

شیخ محمد عظیم احمدی یکی از روحانیون شهیدان با میان سال 1364 – ش. والی بامیان

مرحوم غریب حسین خان ارزگانی یکی از متنفذین قومی سال 1367- ش. والی سرپل

مرحوم داکتر محمد لطیف جاغوری فرزند مرحوم محمد شریف پیلوت سال 1364- 1368ش. والی غزنی و معین وزارت عودت مهاجرین.

غلام حیدر جمالی سال 1362 – 1366ش. والی بلخ ومعین وزارت شوون اسلامی واوقاف

غلام حسن ارزگانی سال 1366-ش. رئیس اقوام وقبایل ولایت بلخ

نایب علی سال 1360 ش. منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

محمد صافی سال 1363 –ش. منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

محمدحسن کاروان سال 1365- 1367منشی حزبی کمیته ولایتی بامیان

مرحوم دگروال نوروزعلی سال 1367 – ش.والی وقو ماندان امنیه با میان

محمد شریف سال-1366- والی سمنگان

محمد ابراهیم روستا سال 1361 –ش.والی با میان

سلطانعلی ارزگانی سال 1363 ش. والی ارزگان

مرحوم نورعلی گنج علی سال -1370 –ش. معاون والی قندوز

انجینر خادم حسین جاغوری سال 1366- معاون والی بلخ

- تورن جنرال خداداد هزاره سال 1367- 1369 –ش. قوماندان فرقه 14 غزنی وقوماندان گروپ اوپراتیفی وردک

- بریدجنرال سخی ظفری سا ل 1369- 1371-ش. قوماندان امنیه ولایت سمنگا ن

مرحوم برید جنرال محمد مهدی سا ل 1359-1366-ش. رئیس امنیت ولایت جوز جان

- برید جنرال علی محمد 1365- 1367 ش. رئیس اکادمی تخنیک

-برید جنرال نورمحمد کورگه سا ل 1369 -1371-ش. آمر سیاسی گروپ اوپراتیفی وردک

جنرال محمد اقبال سال 1367-ش. ریس ارکان فرقه 80 . ولایت بغلان

دگروال عبدالواحد سا ل 1369 – 1371 ش. قوماندان لوای 520 قومی مردم هزاره

- دگروال محمد عیسی اسحق سا ل 1369- 1371 ش. رئیس در وزارت امور عودت مهاجرین

دگروال عطا میر سال 1371 ش. ریس ار کان فرقه 80 –ولایت بغلان

مرحوم دگروال بسم الله سال 1368- ش. قوماندان فرقه -95 0–گروپ اوپر ا تیفی وردک

مرحوم دگروال عبدالطیف سال1368-ش. قو ماندان فرقه-096 – گروپ او پراتیفی وردک

دگروال ملک شاه سال 1366-ش. قو ماندان امنیه ولایت بامیان

دگر وال شاه قدم نیکپی سال 1373-ش.آمر امنیت قوماندان امنیه ولایت بغلان

مرحوم بریدجنرال نادرعلی سال 1370 ش.قو ماندان امنیه ولایت جوز جان

جنرال غلام حسین فنا سال 1368-ش. قوماندان امنیه ولایت سر پل

انجینر عبدالواحد سال 1368-ش.رئیس امنیت ملی ولایت سرپل

دگروال رجب علی سال 1363- 1371-ش.معاون رئیس تحقیقو

اما در طرف دیگر آن که مخافان دولت کمونست هستند نیز مردم هزاره خیلی قدرت مند حضورداشتند.مردم هزاره از اولین اقوام افغانستان بود که جهاد برعلیه دولت کمونست افغانستان را از ولسوالی درصوف آغاز کردند که در مدت کوتاه این جنگ به تمام نقاط هزارستان و بعدا بتمام افغانستان سراید کرد و مردم هزا ره باز توانست کانترول هزارستان را در دست بگیرد و بعدها با تشکل دادن حزب وحدت به رهبری استاد عبدالعلی مزاری تمام مناطق هزارجات را خود مختار اعلان کردند، این تحرکات سیاسی مردم هزاره در آخر منجر به شکست شوروی از افغانستان و بلکل باعث محو ونابودی شوروی از صفحه روز گار گردید؛واما بعد از شکست شوروی مجاهدین افغانستان که از همه اقوام بودند برای تشکل دادن یک حکومت اسلامی در افغانستان باز هم حق مردم هزاره را نادیده گرفت ودولت خود را بیرون از خاک افغانستان در پاکستان وتحت امر دولت پاکستان تشل دادند که مردم هزاره وقتی دید بازهم با این همه فداکاری هیچ نقش دردولت جدید برای آنها در نظر گرفته نشده،مخالفت خودرا با دولت دست نشانده پاکستان آغاز کرد که بعدا این مخالفت بین همه ی اقوام افغانستان گسترش یافت و گلبدین حکمت یار پشتون هم از جمله مخالفان این دولت گردید.

عبدالعلی مزاری که از نادیده گرفتن هزاره ها بشدت ناراحت بود،حذب وحدت را در غرب کابل مستقر کرد و توانست غرب کابل را بزودی فتح کندوکانترول %40از خاک کابل را دردست گیرد ودراین مدت جنگ های خونین بین حزب وحدت و شورای نظارگردید.در این درگیری ها ناجوان مردانه ترین حمله ها از سوی شورای نظار گردید که فاجعه افشار یکی از آنهاست،در فاجعه افشار سربازان احمد شاه مسعود حتی به طفل شیر خواره و پیرزنان هم رحم نکردند و ناپسند ترین کار ها را انجام دادند ومردم بی گناه افشار قربانی این حمله های ناجوان مردانه گردید.شهید عبدالعلی مزاری در دوران حیاتش خیلی تلاش کرد تا مردم هزاره را دوباره از نو بسازد و به تمام جهانیان معرفی کند که در این کارش تا حدود موفق شد و هویت ملی هزاره ها را تاجای که توانست بازسازی کرد ودراین راه از هیچ چیز دریغ نکرد. تا انکه با ورود گروه ناشناخته طالبان به افغانستان سرانجام استاد مزاری توسط طالبان دستگیر و به ( تاریخ1373/12ه ش) در چهار آسیاب کابل به شهادت رسید. زنده یاد مزاری شهید که، محور اندیشه و عمل خویش را برپایه مبارزه بخاطر تأمین حق زندگی، حق کار و حق سهمگیری بدون تبعیض، عادلانه و برابر درحاکمیت برای آن ملیتها و اقوام افغانستان و بویژه هزاره های صلحجو و شیفته آزادی که به چشم شهروندان درجه دوم و حتی درجه چندم نگریسته میشدند، بنا نهاده بود. او دراین راه حق، زندگی خویش را بنام مردم و آزادی انسانهای رنجدیده وطن قربان نمود. روانش شاد باد! بعد از به شهادت رسیدن مزاری مردم هزاره تاچندمدت دوباره دوچار سردرگمی واز هم پاشدگی شد.

2-دوران مقاومت. دراین دوران که طالبان از طریق خاک پاکستان از مرز های جنوب کشور تا کابل پیشروی کرده بود،مرکز حزب وحدت به ناچار از کابل به بامیان منتقل شد ودرآنجا حزب وحدت دوباره با رهبران جدید (کریم خلیلی واکبری)شکل گرفت تا از ورود طالبان به مناطق هزارستان جلوی گیری شودودر شمال هم رهبری حزب وحدت بدست "محقق شولگر"بود دراین زمان مقاومت های خودجوش وبعضی وابسته به احزاب عمده(وحدت وحرکت)بسیاری در مناطق هزارستان شکل گرفت تا دربرابر تهاجمات طالبان از هزارستان دفاع کنند. در زمان طالبان تقریبا تمام مناطق هزارستان بدست حکومت های محلی و خودمختار اداره می شد و در صورت لزوم برای یکدیگر قوای پشت بانی میفرستادند.طالبان که فکر می کردن براحتی میتوانند تمام هزارستان را تصرف کنند،بعد از چند حمله دریافتند که شکستن سنگر هزاره ها کار دشوار تر از جنگ با شمال است،طالبان وقتی با مقاومت جانانه هزاره ها روبرو شد به ناچا راه های دیگری را که عربستان سعودی برای آنها پیشنهاد داده بود،به اجرا گذاشت(تحریم هزارستان) تقریبا چند سال از ورود طالبان به افغانستان میگذشت اما طالبان موفق به تسخیر هزارستان نشده بود آنها به ناچار راه دوم یعنی تحریم هزارستان را آغاز کردند،تحریم علیه هزارستان تقریبا سه سال به طول انجامید در این تحریم مردم هزاره با هیچ یک از شهر های تجاری افغانستان ارتباط نداشت و از ورود هرنوع مواد( پوشاک،خوراک ودیگر وسیله ها)به داخل هزارستان محروم بودند تا انکه سر انجام در سال (1378ه ش) بامیان تسلیم شدن خودرا دربرابر طالبان اعلام کرد و این بود که تمام هزارستان به یک باره بدست طالبان افتاد، ودر مدت دوسال که طالبان در هزارستان حاکم بود تمام جنایت های عبدالرحمن را علیه مردم هزاره از سر گرفت (در مرحله اول شکستن مجسمه های بودا در بامیان، سر بریدن مردم یکولنگ،آتش زدن خانه ها ومغازه ها دربامیان،منع مدارس دخترانه ،منع اجرای مراسم مذهبی،ورود کوچی ها و خوردن مزارع مردم توست شتران وگسفندان آنها،جمع آوری مالیات سر خانه،آدم و زمین وهزاران شرط وشروط دیگر برای مردم هزاره)طالبان با این کارش برای همه مردم هزاره ثابت کردکه برای تمام کردن کار نیمه تمام "عبدالرحمن" در هزارستان آمده است؛اما مردم هزاره باوجود این همه فشار های که از سوی طالبان بر آنها وارید شده بود روحیه باز یافته ی خود را ازدست ندادند وراه رهبر شان (شهید عبدالعلی مزاری را درپیش گرفتند و همچنان به مقاومت ها ادمه دادند تا انکه در سال (1380 ه ش)با سرنگون شدن برجهای دوگانه درامریکا طالبان هم سرنگون شد.

3-دوران افتخار.گرچند مدت زیاد از روی کار آمدن دولت دمکراسی در افغانستان نمی گذرد و این دولت هم کاری مفید برای مردم هزاره انجام نداده است، اما با توجه به پیشرفت چشم گیر فرزندان هزارستان در همه عرصه ها، بدون شک این دوران را ما می توانیم دوران افتخار برای هزاره ها بدانیم، یکی از دلایل پیشرفت سریع هزاره ها درمدت این 9 سال می تواند امن بودن هزارستان باشد، در مدت این نه سال هزارستان به عنوان امن ترین منطقه افغانستان معرفی شده است.درزمان های نه چندان دور درمناطق هزارجات اگر نامه ی می آمد آن نامه را در چند قریه می بردند تا بلآخره یک نفر سواد خواندنش را داشته با شد این درحال است که هم اکنون در هرخانه از هزارستان دوتا سه نفر با سواد هست که یک شان حتما دوازده پاس یا دانشگاهی هست،در زمان دور تر اگر ما صدای آبه میرزا(دلآرام)را از دل کوه های سر به فلک کشیده هزارستان می شنیدیم هم اکنون صدای دلنواز الهه سرورها را از قلب کابل از مجلل ترین تالا ر ها میشنویم و ده ها خواننده وهنرمند دیگر که درمدت کوتاه همین 10 سال از میان فرزندان هزاره رشد کرده وبه درجه استادی رسیده اند و برای مردم هزاره افتخار می آورند، و ده ها ورزش کار دیگر از بین همین مردم هزاره به مسابقات بینلملی راه یافته اند و برای افغانستان مدال کسب کرده اند که از جمله اولین مدال المپیک برای افغانستان توسط روح الله نیکپی هزاره آورده شد،روح الله نیکپی در المپیک 2008 پکنگ موفق به مدال آوری برای افغانستان گردید.پیل زابرسکی یکی از نوسندگان غربی در مقاله (هزاره ها بیگنگان افغانستان )می نویسد: شش سال پس از سقوط طالبان, هنوز آثار جراجت برسرزمین هزاره چات باقی مانده است. اما با این وجود, آنچه را که امروز در این سرزمین میبینی ده سال گذشته حتی تصور آن هم ممکن نبود.امروز, بامیان از امن ترین مناطق افغانستان محسوب میشود, تقریبا عاری از زمین های کشت تریاک که در مناطق دیگر به وفور یافت میشود. نظم سیاسی جدیدی براین سرزمین حکم فرماست. هزاره ها اکنون به دانشگاه دسترسی دارند, به پست های دولتی و دیگر جاده های رو به پیشرفت و ترقی که مدت مدیدی بود از آن محروم شده بودند. یکی از معاونین رئیس جمهور کشور هزاره است, و یک زن هزاره , تنها والی زن در این کشور است, اولین زنی که توانسته چنین موقعیتی را به دست آورد. پرفروش ترین رمان آمریکایی, بادبادک باز, شخصیت داستانی یک هزاره را به تصویر میکشد و یک هزاره واقعی برنده اولین "ستاره افغان" شده است.همچنان که این کشور در تلاش است تا بعد از ده ها سال جنگ داخلی, خود را از نو بازسازی کند, بسیاری بر این باورند که هزاره جات در این زمینه میتواند بهترین الگو باشد, نه فقط برای هزاره ها که برای کل افغان ها. اما گاه خاطرات تلخ گذشته و ناامیدی های امروز سایه شک بر چنین باور خوشبینانه ای می افکند: جاده هایی که هنوز تعمیر نشده, شورش گاه به گاه طالبان, و قیام تندروان اهل تسنن.در سال های اخیر, مدارس زیادی به کمک تیم بازسازی ولایتی و دیگر نمایندگان از سایر ارگان ها در منطقه هزاره جات ساخته شد. در ولایت دایکوندی, تعدادی از نوجوانان میگفتند که جوانان در اینجا ازدواج نمیکنند مگر اینکه تحصیلات خود را تمام کرده باشند. بیشتر از یک سوم کسانی که در آزمون ورودی دانشگاه شرکت میکنند از دانش آموزان هزاره هستند. و این تعداد هر روز بیشتر میشود. ریحانه آزاد یکی از اعضای شورای ولسوالی در دایکوندی می گوید:" اینجا دختران به مکتب میروند. آنها هم باورهای خود را دارند و هم آزادی خود را" .

شاید روزگاری این دانه ها به بار بنشیندد و تمام کشور از آنها درس بگیرند. اما در حال حاضر خانواده ها باید در پی نگرانی های خود باشند. که عمدتا به این مفهوم است که باید جایی بروند که کار وجود داشته باشد. در این قریه و آن قریه شما زنهایی را می بینید _ در حالی که دامن های بلند, بلوز و روسری های آبی, سبز و قرمز پوشیده اند_ که برفهای پشت بامشان را پارو میکنند یا روی زمینهایشان به تنهایی کارمیکنند, چون مردهایشان به شکل روز مزد در پاکستان, ایران, هرات و یا کابل کار میکنند. این وضعیت هم برای مردانی که میروند و هم برای زنانی که میمانند سخت و طاقت فرساست. اما گاه خو کردن به یک مکان به مفهوم یافتن مکانی جدید است. برای بسیاری این مکان جدید شهر کابل است, جایی که %40 از ساکنین آن در حال حاضر هزاره هستند. در خیابان های اطراف قسمت غرب کابل, شما بچه های هزاره را میبینید که یونیفرم مخصوص پوشیده به مکتب میروند. فروشندگان هزاره را میبینید که دکان های خود را باز کرده اند و خیاط های هزاره که مشغول کار شده اند. "حسین یاسا" سردبیر روزنامه “daily outlook” می نویسد که هزاره ها اکنون ایستگاههای تلویزیونی مخصوص به خود دارند, صاحب روزنامه هستند و مدارس و مساجد مخصوص شیعه را دردست ساخت دارند. یاسا میگوید:" طبقه متوسط هزاره ها به سرعت رشد میکنند".فرزندان هزاره هم اکنون از پیشرفته ترین سازه های بشر مثل اینترنت بخوبی میتوانند استفاده کنند.هم اکنون بیش از %80کاربران اینترنت افغانستان را هزاره ها تشکل میدهد و مدیران بیش از %80از سایت هاو وبلاگهای افغانستان از نوسندگان هزاره هست.در زمان کمی دورتر اگر یک هزاره را در کابل می دیدند اورا به نام کالای که با خود از دهات آورده بود صدا میکردند،مثلا اگر پست آورده بود،می گفتند او پست و یا شخل،جو، باقلی...این در حال است که هم اکنون هیچ سیمناری در کابل بدون سخن وران هزاره برگذار نمی گردد.من امید وارم که این پیشرفت ها همچنان ادامه داشته باشد تا فرزندان هزاره بتوانند آرزو های پدران ومادران خودرا که روز برای آنها لالای های حماسی میخواند،برآورده کنند."فرزندان هزارستان هنوز هم قله های زیاد برای فتح کردن در پیش دارند"


اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ سه شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۰۹ ] [ ۱۶:۵۰ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


سرزمین است کوهستانی  که در قلب آسیا و در شرق هزارستان واقع شده است . .  مساحت 4882 کیلومتر مربع. است. که از شمال به کوه بابا از غرب به ترکستان وآزره گان .از جنوب  به غزنه از شرق به  کابل هم مرز  است .دارای 168212جمعیت  می باشد. ولایت بهسود دارای آب وهوای نسبتاً سردمی باشد آسمان آبی وقله های سر به فلک کشیده بابا و کوه سلطان خواجه احمد ،سبزآب خواد، پیگربزرک اژدهای بهسود، معدن حاجیکک ودره های سبز با رود های خروشان که از دامنه های بابا می خروشد دریای  هلمند به وجود مي آيد، که چشم هر بنند ه را به خود خیره می کند. ومردمش هم مانند خودش پرورش یافته ومانند حاجیکک پولادین ومانند رود های خروشان سر شار از شور است ودر میادین جهانی می خروشد.


آبهای که از دامنه های بهسود سرازیر می شود تمام مناطق غرب را سر سبز نموده حتي به ایران می ریزد و با خود پیام بابا و مردمش را حمل می کند. واما شرقش هم بی نصیب از نعمت های بهسود و بابایش نیست دریای کابل و در یای وردک اگر امروز می خروشد واگر میدان شهر سرسبز است اگر سیب های سرخ سیا ه پیتو دلبري مي كند اگر کابل آب دارد همه را مدیون بهسود و بابایش است که فقط زلالی پاکی صداقت سخاوت را حمل می کند  ودر دنیا بی معرفت امروز به جای تکریم موردی فراموشی آنان ودولت مردان قرار گرفته است.
اسم بهسود  از اسم مالکش یعنی یک مرد بزرگ گرفته شده به اسم بابه بهسود که  ایشان  قبل از آمدن به مناطق مرکزی در جلال آباد که زاد گاه نیاکانش بود به همراه برادرش مسعود زندگی می کرد و به علت مشکلات که در جلال آباد توسط اجنبی های دست نشانده انگلیس به وجود آمد،  جلال آباد را ترک گفت. و مسعود برادرش در جلال آباد ماند، که هنوز در جلال آباد ولسوالی به نام بهسود یاد می شود پل بهسود از معروفترین پل های جلال آباد است.
خلاصه  بابه   بهسود ناگزیر به ترک نیا کانش شد. ومناطق مرکزی را برای ادامه زندگی انتخاب کرده. خود بهسود حدود چند صد سال پیش دیار فانی را ترک گفته و در منطقه [کوه قوریغ- کابل] آرمیده است.
مناطق از کابل هم به اسم بهسود یاد می شود مانند مناطق برچی منطقه سخی  یا جوب بهسود که از تنگه للندرسرچشمه میگیرد و تا آخر برچی ادامه دارد.
بابه بهسود از خود نام و نشانی در جای گذاشته که امروز سر همه زبان هاست؛ اما   متائسفانه این سرزمین همواره دست رنج تحولات حکومتهای گذشته شده وهمیشه رنجیده است؛ چونکه نقش درورازه هزارستان رادارد. و به علت همجوار بودن بادیگر اقوام حامی کوچی دست پنجه نرم کرده  و با سختیها و کمبودهای که از همه جوانب تا تارو پود این مردم ریشه دوانده، ولی هرگز نتوانسته این مردم مقاوم را از زندگی باز دارد، پیروز مندانه زندگی کرده اند؛ بلکه امروز مرد های بزرک و چهره های جهانی در دامان این گیتی زاده شده ودرخشیده وچشم همگان رابه خود جلب کرده وگاه گاهی بخاطر افتخار آوری فرزندان بهسود اشگ شوق از چشمان هموطنان  عزيز سرازیر گردیده است.
وامابر خی از پیشامد ها و حادثه های گوناگون اجتماعی و در جریان رویداد ها ی نا ملایم، شخصیت های و طن پرست و سلحشور ملی و با همت از میان توده های وسیع مردم مانند قله های بابا , [از این مردم] سر بر افراشته اند که تاریخ وطن و مردم قهرمان پرور ما،   نامشان را از یاد نمی برد.
کسی نمي توان، مبارزات قهرمانانه  ی این مبارزین ملی  را دربرابر تجاوز خارجیها  و بی عدالتی  نظام  استبدادی خاندانی نا دیده بگیرد. گرچه نظام های استبدادی خاندانی در مورد مبارزین ملی برخی از اقوام  و بخصوص مردم هزاره با تبعیض و تعصب حیرت آوری برخورد نموده است و سعی کرده است که نام این چهره ها و مبارزین ملی و تاریخی کشور در پرده ابهام و گمنامی باقی بمانند.
همیشه بهسود مردان  بزرگ و مبارز، همراه با خصوصیات روحی , رزمی و اخلاقی منحصر به فرد  که همگی سر شار از غرور ,شکوه مندی , سر فرازی و جوانمردی  و قهرمانانی به سر بلندی و استواری کوه های بابا - هندوکش و پامیر  را در دامن خویش پروریش داده است.  که از جمله ی این شخصیت های  برجسته و جنگ آور  نامدار میر یزدانبخش بهسودی است  که کتاب ها از مقاومت و دلیریهای او نوشته اند؛ در زمانی که بچه سقاو  قصد وارد شدن به هزارستان را داشت بامقاومت مردان چون سعید احمد خان وغلام نبی چپه شاخ  روبه رو شد، که در مقابل بچه سقاو در کوتل  "ونی" ایستاد گی کرد، تا از کیان وارزش تمام هزارها از بهسود گرفته تا پنجاب،  نیلی،  شهرستان، آزرگان و...   دفاع  نماید؛  در صورتی که دیگر مناطق نام برده  در خواب بودند، و در بی خبری به سر می بردند.
باگذشت چند سال یک بار دیگر تاریخ تکرار شد، زمانیکه طالبان به هزاره جات حمله کرد، بازهم بچه های بهسود بودند که در مقابل طالب ایستاد تا یک بار دیگر از مردمش از بهسود، تا نیلی و... دفاع نمایند،  این فرزندان بهسود بودند که در مقابل نیروهای ددمنش طالب به سنگر می رفند و مردانه شربت شهادت نوشیدند و دفاع کردند؛ در صورت که دیگر مناطق هزاره جات در بی تفاوتی به سر می بردند.
متاسفانه باز هم تاریخ تکرار شد و در زمان کرزی بار دیگر فرزندان بهسود به خاطر دفاع از هزارجات پرپر شدند، برای دفاع از سه سال مقاومت غرب کابل  و صیانت از هزاره جات و پاسداری از دست آورد خون شهدای کابل، بامیان و جای جای دیگر، به خصوص دوران مقاومت .

هر چند فرزندان بهسود در دوران مقاومت نیز  با بی اعتنای دیگر اقوام روبه روشد حتي یک نفر هم برای سنگر نفرستادند؛  باز هم مردم بهسود دل سرد نشدند و نخواهد شد؛ چون مقاوم و سر بلند است مانند کوه بابا.
یکی از افتخارات بهسود این است که اولین مدال را در مسابقات المپیک ورزشی برای افغانستان آورد.
اگر بخواهیم با تاریخ این مردم کمی آشنا شویم ومطالعه کنیم، می بینیم که همواره مورد ظلم قرار گرفته .
فرزندان بابه بهسود که اینجا را از دیر زمان، برای پناه یاگذراندن عمر انتخاب کرده اند، تا کمی آرام گیرد، اینجا هم مورد ظلم قرار می گیرد ومال اموال شان توسط یک عده اجیر شده های بنام کوچی به غارت می رود، هنوز پس از گذشت صدها سال، عده ولگرد که رشد انگل وار یافته با فرا رسیدن فصل بهار مانند سوسک  چشم به کوهای پر از سنک هزارستان دوخته وراه این دیار را در سر می پروراند و مردم بی آزار، خانوادهای که تمام عشق و آرزوی شان خانه گلی و گذاران امور شان است، را  به آتش کشیده یا به یغما برند،  و همه ساله عده زیادی از زنان و کودکان را به آوارگی کشیده و مصیبتی بر مصائب کشور رنج کشیده افغانستان اضافه می کند.

 

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ سه شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۰۹ ] [ ۱۶:۲۴ بعد از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]
منطقه بهسود پرنفوس ترین منطقه هزاره ها می باشد ونسب به بعضی ولایات مانند پکتیا،پکتیکا،کنر هم از نگاه نفوس و هم از نگاه جغرافیه بزرگتر می باشد ونظر به تیوری دولت وقت مبین براینکه نشان بدهد که نفوس پشتون ها در صد بالای را در افغانستان دارد بعضی ولسوالی های پشتون نشین را به ولایت ارتقا داد و در کل تمام مناطق دری زبان ها را که حق ولایت شدن را داشت مانند بهسود،پنجشیر،دایکندی ،جاغوری و بعضی مناطق دیگر که خوشبخانه در این اواخر دایکندی و پنجشیر به ولایت ارتقا کرد و بهسود تاکنون به دو ولسوالی حصه اول و حصه دوم باقیمانده، امید است که بهسود ومناطق دیگر مانند بهسود هم به ولایت ارتقا نماید. حصه اول بهسود را سیاپیتو،کوتل اونی،سیاه سنگ ، قول خویش ، کوتل خرس خو ، دایمیرداد ، دهن گرم آب ، راقول ، بادآسیاب ، جوقول ، چولی ، سرخ آباد ، اوبه سید ، قیرغوی و ...... می باشد که زاد گاه بعضی شخصیت های سیاسی ،فرهنگی و دینی می باشد که عبارتند از محمد ناصر نصیب شاعر،دوکتور نجیب صادق مدبر معاون اداره امور جمهوری اسلامی افغانستان، حاجی کاظم یزدانی شاعر و نویسینده ، علی یزدانی نقاش و استاد دانشگاه کابل ، پروفیسور محمد حیدری بنیان گذار جهانی ورزش رزمی دایفو، استاد عبدالغفار احمدی بنیان گذار ورزش رزمی دایفو ورییس فدارسیون دایفو افغانستان........و به طایفه های متعددی به نام های طایفه عوض ، دامرده ، ریسوم تیمور، قمبرعلی و .......... می باشد . حصه دوم بهسود را عمدتا دره کجاب تشکیل میدهد که قریه های بزرگ آن به نام های گیرو روزی ، بابه ، تربلاق ، سرخ قلعه ، قول ابغه ، کچکول ، گنبذی، اوغجم ، گیرو قلعه ، پیتاب قلعه ، دهن اوجی ، بوم ، بغداد ، قلعه کابلی ، سرتوب ،آب اوجی و ........ تشکیل میدهد. و همچنان زاد گاه بعضی شخصیت های سیاسی فرهنگی وعلمی می باشند که عبارتند از سید محمد عالم امینی شخصیت سیاسی و عضو فعال کمیسیون مستقل حقوق بشر در افغانستان ،دگروال حسین بخش یزدانی شخصیت سیاسی ، سید حسین محقق زاده بهسودی شخصیت دینی و عضو شورای سراسری علمای افغانستان ، حاجی غلام حسن اکبری معاون ریاست معارف ولایت میدان وردگ ، حاجی بیانی شاعر،نویسینده و عالم دینی ،بستان علی مهدی یار شاعر جوان ،استاد دولت حسین غلامی سکرتر جنرال فدراسیون دایفو افغانستان ورییس بخش فرهنگی این فدارسیون و......... بهسود قسمت از مناطق سرد سیر کشور محسوب می شود که در فصل زمستان هوای سرد و برف گیر واز طرف بهارو تابستان هوای بسیار خوب و معتدل ومناظر زیبا وسرسبز دارد که دره کجاب مشهورترین دره سرسبز ودیدنی است که ازخود یک دریا خوب و شرشره ها دارد که در مسیر آن قریه دهن اوجی و به طرف دایمیرداد سرازیر می شود که این دریا به سرسبزی و طراوت کجاب افزایش میدهد.

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ سه شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۰۹ ] [ ۱۱:۵۰ قبل از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]
فرستادن به ایمیل مشاهده در قالب PDF چاپ


محمد اسحاق فیاض

پیشگفتار

برگزاری سمینار«از کاتب تا یوسفی» و رونمایی از کتاب «فرهنگ ادبیات هزارگی» شهید یوسفی از سوی هزاره‌های مقیم استرالیا، گام مثبتی است که نشان می‌دهد هزاره‌های مهاجر بعد از طی مسافت‌های طولانی و سپری نمودن رنج و مشقت دوران آوارگی، اکنون در این کشور به مرحله‌ای از بلوغ سیاسی و فرهنگی رسیده‌اند که بار دیگر بازگشت به خویشتن نموده به فکر دست‌یابی به هویت فرهنگی قومی خود باشند.

این حرکت از آن جهت بیشتر مایه امیدواری و مسرت است که از شهید یوسفی تجلیل می‌گردد، کسی که زندگی خود را در راستای ارتقای فرهنگی و سیاسی مردم هزاره صرف کرد و در آخر خونش را نیز در این راه تقدیم نمود. خون یوسفی روایت‌گر رنجی است که هزاره‌ها نه تنها در افغانستان باید مزاری‌ها و دیگر سیاستمداران آگاه و قوماندانان سرافراز را قربانی بدهند، بلکه در خارج از افغانستان نیز این قوم مورد هجمه دشمنان قرارگرفته و برای ادامه زندگی شرافتمندانه، قربانی می‌دهند.

این نوشته سعی دارد تصویری هرچند کوتاه از فرهنگ عامیانة هزاره‌ها ارائه دهد. بر همین اساس آنچه می‌تواند به عنوان آیینه تمام نمای هویت هزاره‌ها مطرح شود، پس‌منظر تاریخی فرهنگی، ساختارهای فرهنگ بومی، شخصیت‌ها و روایت‌های فرهنگی است که از نسلی به نسل دیگر منتقل و ماندگار شده است و این نوشته با تصویری که از فرهنگ عامیانه و یا فلکلور هزارگی ارائه می‌دهد، سعی دارد نشان دهد که شهید یوسفی و دیگر قلم به دستانی که در راستای حفظ فرهنگ بومی هزاره‌ها تلاش کرده‌اند، چه گام بلندی را در این باره برداشته و چه خدمتی بزرگی برای حفظ و معرفی هویت این قوم نموده است.

هزاره‌ها، تاریخ و فرهنگ

معمولا تاریخ و فرهنگ دو کلید واژه‌ای است که هویت یک قوم و یا ملت را تشکیل می‌دهد و می‌تواند شناسنامة کاملی از یک قوم و یا یک ملت ارائه دهد.

حال سؤالی که در این زمینه مطرح می‌شود این است که «آیا هویت هزاره‌ها را تاریخ و فرهنگ بومی هردو روایت می‌کند یا اینکه یکی از این دو واژه توانسته است، بیشتر از همه هویت هزاره‌ها را حفظ و معرفی نماید؟»

آنچه در اين باره مي‌توان گفت اين است كه متأسفانه در پس‌منظر تاریخی هزاره‌ها ابهامات زیادی وجود دارد. کتمان هویت تاریخی از سوی زورمداران و گرفتار شدن هزاره‌ها به فراموشکاری تاریخی سبب شده است تا سؤالات حل نشدة زیادی در گذشتة تاریخی هزاره‌ها به وجود آید. آنچه در کتابها، تاریخ هزاره‌ها را روایت کرده دوره معاصر یعنی در حدود چند قرن اخیر است، روایت‌های تاریخی‌ای که جز خون، ستم، آوارگی، فقر و کتمان هویت چیزی دیگری در آن دیده نمی‌شود. کتاب سراج التواریخ فیض محمد کتاب هزاره رنجنامه مرگ و درامه خون و آوارگی و از دست دادن قلمرو سرزمینی هزاره‌ها در سینه تاریخ است. آیا هویت تاریخی ما فقط همین است؟ یعنی شکست، تسلیم در برابر استبداد برای زنده ماندن و خزیدن در دره‌های سرد و یخ زده؟ یا این‌که هزاره‌ها در گذشته نیز از هویت تاریخی افتخار آمیز برخوردار بوده‌اند اما با گسست و هبوط از این موقعیت والا دچار فراموشي تاریخی گردیده و هیچ خاطره‌ای از گذشتة دور خود ندارد.

تعدادی از نویسندگان و محققان هزاره مانند، حاج کاظم یزدانی، شفایی کیان، آریانپور، فاضل جاغوری و شوکت علی محمدی تلاش دارند، نقبی به گذشته بزنند و تاریخ هزاره را در گذشته‌های دور بررسی و تحقیق نمایند. اما از آنجایی که هزاره‌ها در سه سده اخیر چنان دچار فراموشي تاریخی شده‌اند که اثبات نظریه‌های تاریخی در سایه اسناد و مدارک، دشواری‌های زیادی در پیش‌رو دارد. مشکل دیگری که در این باره وجود دارد، هیژمونی دیگر اقوام و ملت‌ها در فرایند ساخت تاریخ است؛ زیرا این نکته عاری از حقیقت نیست که «تاریخ را مورخان می‌سازند تا حوادث و رویدادهای تاریخی» اکنون نشانه‌ها، الگوها، شخصیت‌ها، خلاقیت‌ها، سلسله‌های حکومتی و آثار باستانی را که روایت‌گر رشد و شکوفایی تمدنی هزاره‌ها در گذر تاریخ بوده است؛ همه را دیگران از آنِ خود کرده و برای خود تاریخ ساخته است. از اين‌رو، تغییر تاریخ نوشته شده و تغییر مسیر تاریخ و اثبات این تغییر برای مورخان هزاره دشوار است.

مورخان هزاره‌ شناس به صورت پراکنده و جسته گریخته از حوزه‌های تمدنی، سلسله‌های حکومتی و رشادت‌های تاریخی‌ای سخن می‌گویند که هزاره‌ها وارثان اصلی آن بوده‌اند، اما اکنون چنان دچار فراموشي تاریخی شده‌اند که بیاد آوردن آن و اثبات آن افتخارات با دشواری‌های زیادی رو‌برو است.

مدون‌ترین تاریخ هزاره‌ها، تاریخ دو سه صد سال اخیر آنان است و این تاریخ نمی‌تواند روایت‌گر هویت تاریخی ما باشد؛ زیرا در این تاریخ جز خون، استبداد، آوارگی، ذلت پذيري و از دست دادن قلمرو سرزمینی ما، چیز دیگری نیست. هزاره‌ها در سدة اخیر هدفی جز زنده ماندن نداشتند و آیا زنده ماندن در سایه دیکتاتوری و تن دادن به ذلت و جان کندن برای یک لقمه نان و آوارگی از شبه قاره هند گرفته تا ایران و آسیای میانه هویت تاریخی ما را تشکیل می‌دهد؟[1]

از آنچه گفتیم به این نتیجه می‌رسیم که آنچه سبب بقا و تداوم هویت هزاره‌ها گردیده، «فرهنگ بومی» آنان است؛ یعنی از دو رکن اساسی که معرف هویت یک قوم و ملت است، هزاره‌ها فعلا فقط یکی را دارا می‌باشد و تلاش دارد تا از وضعیت فراموشکاری تاریخی بیرون آمده و گذشتة تاریخی خود را نیز به‌دست آورد. اما تا زمانی که دست نيافته، نمی‌توان گفت که تاریخ و فرهنگ بومی هردو «هویت» هزاره‌ها را روایت می‌کند.[2]

فرهنگ چیست ؟

از آنجایی که تنها منبع شناخت هویت هزاره، فرهنگ هزاره‌ها است، باید این سؤال مطرح گردد که فرهنگ چیست؟

فراهم آوردن تعریفی واحد از «فرهنگ» کار آسانی نیست. فرهنگ از مقوله‌های بسیطی است که نمی‌توان آن را در یک تعریف واحد و قالب جامع گنجانید و این قالب را در همه‌جا برای فرهنگ به کار برد. نه تنها فرهنگ بلکه برخی از مفاهیمی که در علوم انسانی کاربرد دارد، قابل تعریف جامع نیستند و پژوهشگر به اعتبار موضوع تحقیق خود و هدفی که از آن دارد، آن مفاهیم را باز تعریف می‌نماید و معنای کاربردی خاص خود را به آن مفاهیم می‌دهند. اما این نکته را نباید فراموش کرد که در عین حالی که تعریف‌های متفاوت از آن مفاهيم صورت می‌گیرد، از نظر کاربرد بسیار باهم نزدیک هستند. بر این اساس اگر از «فرهنگ» تعریف‌هاي متفاوت ارائه می‌گردد، همه از نظر مفهومی با یک دیگر نزدیک هستند.

تیلور معتقد است، فرهنگ یا تمدن، کلیت درهم تافته‌ای است شامل دانش، هنر، دین، قانون، اخلاقیات، آداب و رسوم و هرگونه توانایی و عادتی که آدمی همچون عضوی از جامعه به دست می‌آورد.[3]

منظور از این نوشته تکثر فرهنگی در قلمرو سرزمینی افغانستان نیست، هرچند که فرهنگ هزاره از فرهنگ‌های دیگر اقوام ساکن در کشور تأثیر و تأثر پذیرفته، بلکه تعریف خاص از فرهنگ عمومی یک قوم است.

شاید این تعریف از فیلسوف آلمانی قرن هجدهم«یوهان هردر»، منظور مرا از فرهنگ یک قوم بیشتر برآورده سازد. او می‌گوید:«مردم، جوامع، گروه‌های قومی و جوامع زبانی را می‌توان بر اساس شیوة زندگی آنها، آداب و رسوم مشترک، شیوة تفکر و شیوة زیست‌شان از هم متمایز ساخت.» به عقیدة او هر شیوة زیستی از طریقی تغذیه می‌شود که آن را «روح مشترک» می‌نامند؛ یعنی فعالیت‌های اجتماعی، الگوهای تفکر و شیوه‌های زیست هر گروه معینی از طریق چیزی بازتولید می‌شود که آن را قاعده یا نظام قواعد زندگی روزانه می‌نامیم؛ این بدین معناست که ارزش‌های عام و مشترکی وجود دارند که فعالیت‌های خاص را هدایت می‌کنند و بدان‌ها معنی می‌دهند.[4] این تعریف همان فرهنگ عمومی یک قوم است که این قلم به دنبالش است.

البته فراموش نکنیم که «فرهنگ» بدون پسوند«عمومی» آن با توجه به تعریف فوق شامل ارتقای علمی، خلاقیت علمی و دانشمندانی می‌شود که از میان یک قوم برخاسته‌اند. اما این ویژگی‌ها نمی‌تواند شامل فرهنگ عمومی یک قوم گردد؛ زیرا دانش، خلاقیت‌های علمی و خود دانشمندان وقتی به نبوغ فکری رسیدند از دایرة فرهنگ قوم خارج گردیده متعلق به تمام بشریت می‌گردد. اما همین ویژگی شامل فرهنگ بشری می‌گردد که فرهنگ یک قوم جزء آن است. اگر هزاره‌ها بتواند با گذشتة خود پیوند برقرار نمایند، روشن خواهد شد که از میان این قوم دانشمندان و شاعراني بس بنام ظهور کرده‌اند که نیاز به تتبع تاریخی دارد. پس برای شناخت هویت هزاره‌ها باید سراغ فرهنگ عمومی این قوم رفت و کاوشهایی را در این زمینه باید انجام داد که به راحتی در دسترس است.

 

 

قلمرو فرهنگ عمومی‌

فرهنگ عمومی‌، جزئی از سنت‌های آموخته انسان و از میراث اجتماعی جامعه اوست، این دو واژه ترکیبي را نیز نمی‌توان تعریف جامع کرد. فرهنگ عمومی، تعریف‌هاي متفاوتی دارند. بعضی ادبیات شفاهی را فرهنگ عامه و خود فرهنگ عامه را مقوله ادبی یا هنری فرهنگ پنداشته‌اند. برخی دیگر، همة آداب و رسوم، سنت‌ها، آیین‌ها و جشن‌ها، ادب و هنر را در جامعة ابتدائی و روستایی و بازمانده آن‌ها را در جوامع پیشرفته صنعتی كه به صورت شفاهی منتقل می‌شود، فرهنگ عامه دانسته‌اند.[5]

همان‌طوری که فرهنگ عام است و قلمرو مفهومی گسترده‌ای دارد؛ فرهنگ عامه یک قوم نیز می‌تواند از گستردگی خاص برخوردار باشد به‌گونه‌اي که اگر بخواهیم ویژگی‌ها و زوایای منحصر به‌فرد زندگی یک قوم را بررسی كنیم، باید قابل استناد باشد. این ویژگی‌ها که بخشی از فرهنگ یک قوم را تشکیل می‌دهد و در واقع کلید واژة شناخت بومی و سنتی آنان به شمار می‌رود «فولکلور» نامیده می‌شود.

تعریف و قلمرو فولکلور

فولکلوریست‌ها در تعریف فولکلور، توافق كامل ندارند. در كتاب« لغتنامه استاندارد فولکلور، اسطوره شناسی و افسانه» بیست و یك تعریف از فولکلور ذکر شده ‌است.

مردم شناسان، فولکلور را جزئی از فرهنگ قومی‌ و مقوله هنری یا ادبی آن و شكلی از تعابیر زیبا شناسانه در میراث اجتماعی یک قوم می‌دانند. این گروه، ادبیات یا روایت‌های سنتی مانند اسطوره‌ها، قصه‌ها، افسانه‌ها، مثل‌ها، ترانه‌ها، افسون‌ها، معماها و صورت‌های دیگر ادبیات شفاهی را فولکلور می‌دانند و در مقابل آیین‌ها، جشن‌ها، مناسك و شعائر مذهبی و غیر مذهبی، بازی‌های سنتی، هنرها، دست ساخته‌ها و دست بافت‌ها و معتقدات مردم را از فولکلور جدا ساخته و آن را جزء فرهنگ عمومی یک قوم یا ملت می‌دانند.[6]

بعضی فرهنگ شناسان دامنة فولکلور و قلمرو آن را وسیع‌تر دانسته، به آن «فرهنگ قومی‌« یا «فرهنگ عامه» كه همة عناصر و پدیده‌های فرهنگ ابتدایی یا روستایی را شامل می‌شود، اطلاق كرده‌اند، اما به نظر می‌رسد قلمرو واقعی فولکلور اسطوره‌ها، افسانه‌ها، قصه‌ها، تعابیر و تشبیهات، ضرب‌المثل‌ها، چیستان‌ها، ترانه‌ها و تصنیف‌هایی هستند که در همه جوامع، چه ابتدایی و چه پیشرفته و صنعتی، به صورت شفایی بیان شده است.

با توجه به این پس‌منظر است که عناصر تشکیل دهنده فولکلوریک هزاره برای شناخت ماهیت هزاره‌ها، اهمیت فوق العاده پیدا می‌کند؛ زیرا هزاره‌ها پس از گسست از گذشتة درخشان خود و دچار شدن در نظام فئودالی که شالودة همبستگی هزاره‌ها را نابود کرد و به دنبال آن شکست غمبار عصر عبدالرحمانی که 62 درصد این قوم قتل عام شد؛ دیگر نبايد هویتی برای این مردم باقی می‌ماند؛ زيرا اقوام و قبایل بسياري بودند که در گذر تاریخ پس از شکست‌های سنگین، میان دیگر اقوام ذوب شدند و دیگر نام و نشانی از فرهنگ و تمدن آنان باقی نمانده و افتخارات فرهنگی و دست‌آوردهای تمدنی آنان به نام دیگران ثبت شده است. امروزه آثار تمدنی زیادی در هند و خراسان قدیم از اقوامی کشف گردیده که قبل از هجوم آریایی‌ها در این مناطق برقرار بوده اما بعد از شکست در برابر این قوم، نابود شده و هیچ هویتی از این اقوام در تاریخ باقی نمانده است.

هزاره‌ها با سیاست حفظ بقا و تن دادن به تمامی ستم‌های نظام‌های استبدادی بعد از عبدالرحمان، تنها دست‌آوردشان حفظ فرهنگ عمومی و فلکلور بومی‌شان بود که در حدود یک قرن توانست از این وضعیت غمبار عبور کرده و به مرور زمان، رنج شکست را فراموش نمايند و با ترس و دلهرة زیاد، سراغ هویت خود را گرفته و تلاش نموده است به عنوان یک انسان از حقوق انسانی مساوی با دیگر اقوام ساکن در این کشور، برخوردار باشند.

در یک قرن سیاه و ذلت‌بار گذشته، تنها دلیلی که توانسته است هویت هزاره‌ها را حفظ نماید و انسان‌های شکست خورده به عنوان کتله قومی بازشناسی گردد، طبیعت جغرافیایی خشن هزارستان و فولکلور این مردم بوده است. هزاره‌ها با خزیدن به دره‌های تنگ، برف‌گیر و صعب‌العبور، خود را در زندان طبیعی گرفتار کردند و اين انزوای ناخواسته مانع اختلاط آنان با دیگر اقوام شد. در عين حال همین مهجوریت موجب غنای ادبیات شفاهی این قوم نیز گردید که اکنون در سایة این ادبیات شفاهی(فولکلور) می‌تواند هویت قومی خود را تعریف نموده و به دنیا بشناساند.

فولکلور یا فرهنگ عامیانة هزاره‌ها شکل‌ها و گونه‌های مختلف دارد که از قصه‌های افسانه‌ای هزارگی گرفته تا تعابیر، ضرب‌المثلها، استعارات و تشبیهات، دوبیتی‌ها، چاربیتی‌ها، غزل‌ها، مخته‌ها، لالایی‌ها و اصطلاحات مناطق مختلف غرجستان را شامل مي‌گردد.

به گفته سید عسکر موسوی، هزاره‌ها به ضرب‌المثل‌های خود معروف هستند و این سنتی است که شعر و موسیقی آن‌ها بر پایه آن مبتنی است. شعر هزارگی عمدتا عامیانه است، حالت غنایی و احساسی دارد و در عروسی‌ها، اعیاد و دیگر اجتماعات مردمی ازجمله سوگواری‌ها خوانده می‌شود. ترانه‌های هزارگی دو‌ گونه‌اند، آنهای که با موسیقی همراهی نمی‌شوند و آنهای که حالت موسیقایی دارند، ترانه‌های بدون موسیقی دیدوی یا بولبی و مخته هستند.

دَیدُوی یا بولبی رایج‌ترین آواز میان چوپان‌ها است و گاه می‌توان آواز خوانی آنها را شنید. دیدوی یا بولبی اغلب آوازهای عاشقانه ساده‌ای هستند که افراد در عروسی‌ها و دیگر جشن‌ها می‌خوانند.[7]

مخته یکی از ارکان اصلی فولکلور هزارگی است. مخته نوحه‌ای است که زنان در سوگواری‌ها می‌خوانند. اعتقاد بر آن است که مخته طی جنگ‌های هزاره‌ها با عبدالرحمان(1890-1893) به وجود آمده است. بر این اساس هزاره‌ها غم‌ها و شکست‌های خود را نیز در قالب هنر فرافکنی می‌کردند و مخته قالبی است که رنجمایه‌های خون و آتش و مظلومیت و قهرمانی‌های ناکام را روایت می‌کند. روایت‌های تلخی که حد اقل هزاره‌ها یک قرن آن را با جسم و جان‌شان لمس کرده‌اند.

در جنگ با عبدالرحمان هزاران زن هزاره پدران، شوهران، برادران و یا فرزندان خود را از دست دادند. آنان به یاد از دست رفتگان شروع به مرثيه سرایی کردند که «مخته» نام گرفت. مخته علاوه براین که اندوه عمیق آنها را بازتاب می‌دهد. از ویژگی‌های قهرمانی و فداکاری جنگجویان هزاره نیز حکایت می‌کند.

در طول یک قرن گذشته، مخته‌های زیادی توسط زنان هزاره سروده و خوانده شده است که در گذر زمان از یادها رفته و فقط دو سه مختة معروف که با دمبوره تمثیل شده است باقی مانده است، مانند مختة گل محمد، فیضو و غلام حسن.

لالایی یا للی که اغلب از دو مصراع شعر هزارگی تشکیل شده است، هنگامی که مادران کودک خود را برای خواب در گهواره می‌گذارند برای آنان می‌خوانند. آنچه در این لالایی‌ها قابل توجه است، بیان آروزهای مادران برای رسیدن فرزندان‌شان به جایگاه‌های علمی و اجتماعی است. از آنجایی که هزاره‌ها در طی صد سال اخیر در انزوای کامل زندگی می‌کردند و از مشارکت سیاسی به دور مانده بودند، بالاترین آروزی یک مادر از قبيل والی شدن فرزندش در بامیان بود.

چه بسیار زنان هزاره که بارها این بند از لالایی معروف را تکرار کرده‌اند«‌باچه بخیر کلان شوه- والی بامیان شوه!».

احیاگران فرهنگ عامیانه هزاره

فرهنگ شناسی عامه یا فولکلور شاخه‌ای از علم مردم شناسی است که قدمت زیادی ندارد و در واقع شاخة جدیدی در این دانش به شمار می‌رود. سه چهار دهه‌ای بیش نیست که گام‌هایی برای گردآوری و تدوین فرهنگ عامیانه هزاره برداشته شده است، اما متأسفانه این تلاش‌ها هیچ‌گاه شکل گروهی و سازمان‌یافته به خود نگرفته‌ است. از آنجایی که هزاره‌ها اقلیت محکوم و محروم در افغانستان بودند، هیچ نهاد دولتی برای شناسایی فرهنگ بومی هزاره‌ها تلاش و سرمایه‌گذاری نكرد. به‌همین دلیل برخی از محققان خارجی براساس رشتة تحقیق‌شان و یا برخی محققان هزاره به دلیل احساسی که نسبت به احیای فرهنگ هزارگی داشتند، تحقیقات پراکنده‌ای را در این باره انجام داده‌اند که متأسفانه بخشی عمده‌ای از این تحقیقات فردی، هرگز به زیور چاپ آراسته نگردیده است. کسانی که در این رابطه تلاش‌هایی انجام داده‌اند، نویسندگان و محققان ذیل هستند:

1- و.ا. ایفیموف

براساس نوشتة مرحوم حسین نایل آقای ایفیموف روسی یکی از محققان خارجی است که در دهة چهل، زمانی که در افغانستان حضور داشته، مطالعاتی در مورد فرهنگ عامیانه هزاره انجام داده است. او این تحقیقات را روی زبان‌شناسی هزاره‌ها در سال‌های 1959 تا 1963 انجام داده و زبان هزارگی را یکی از لهجه‌های دری می‌خواند. این کتاب در سال 1965 تحت عنوان«‌زبان هزاره‌های افغانستان» در مسکو به چاپ رسیده است و سپس ماه‌گل سلیمان، عضو اکادمی علوم افغانستان، آن را به دری ترجمه کرده است.[8]

2- دکتر اسدالله شعور

دکتر اسدالله شعور یکی از محققان هم‌وطن از سال 1344 تا 1355ه.ش. در خلال دیگر فعالیت‌های فرهنگی به جمع آوری و ثبت ترانه‌های هزارگی آغاز نمود و در سال 1355 ه.ش. برای ثبت بیشتر این‌گونه ترانه‌ها به داخل هزارستان مسافرت کرد و سی محل هزاره‌نشین در هفت ولایت را از نزدیک دید و ترانه‌ها را به صورت مستقیم از زبان راویان محلی شنیده و ثبت نمود. ولایت‌های پروان و بامیان مهم‌ترین حوزه پژوهشی او در این زمینه بوده است.

مرحوم نایل می‌نویسد:«دکتر اسدالله شعور، فولکلور شناس مستعد، بی‌گمان اولین پژوهش‌گری است که تا کنون بیشترین یا نسبتا بیشترین ترانه‌های معمولی در میان مردم هزارستان را به صورت معیاری و بر مبنای اصول فولکلورشناسی، ثبت، جمع‌آوری و تدوین نموده و به نام «ترانه‌های غرجستان»، آمادة چاپ گردانیده است.»[9]

مجموعه ترانه‌های غرجستان 811 دوبیتی محلی دارد و به دو بخش تنظیم گردیده است. بخش اول شامل ترانه‌های ناب هزارگی است و بخش دوم ترانه‌هایی است که به دلیل روابط اجتماعی با دیگر کتله‌های قومی و انسانی وارد فرهنگ عامیانه هزاره گردیده و ویژگی‌های لهجة هزارگی را به خود گرفته است. فهرست لغات محلی، برگرداندن ترانه‌ها از لهجة محلی به زبان معیاری، فهرست اسامی راویان ترانه‌ها، مقایسه با یکدیگر، فهرست نام‌های مناطق ثبت و سال‌های ثبت و ارائه چند نمونه از ژانرهای ادبی شفاهی هزارگی، پیوست‌های پایان مجموعه‌اند که بر مزیت آن می‌افزاید. اما این‌که کتاب یاد شده به چاپ رسیده یانه و در سه دهة اخیر چه سرنوشتی پیدا کرده است، اطلاعاتی در دست نیست. مرحوم نایل نیز هیچ اشارة به آن نکرده است.

3- کلوس فردیناند

کلوس فردیناند یکی دیگر از نویسندگان و محققان خارجی است که در بارة فرهنگ عامیانه هزاره تحقیقاتی را به زبان انگلیسی انجام داده است. شاید این تحقیق در حد یک مقاله بوده است و نگهت سعیدی آن را ترجمه نموده و در سالهای1359-1358 در مجله فرهنگ مردم به نشر رسیده است.[10]

4- علی اکبر شهرستانی

سید شاه‌ علی‌اکبر شهرستانی یکی از محققان بنام هزاره است که تحقیقات زیادی را در مورد تاریخ، فرهنگ و ساختار اجتماعی هزاره انجام داده است. او در زمینة فرهنگ عامیانه هزاره دو رسالة تحقیقی دارد. «تحقیق در بارة لغات جالب هزارگی» اولین رسالة تحقیقی است که توسط این محقق بزرگ، تدوین گردیده و دارای 1150 لغت از شاخه‌های مختلف ترکی، مغولی، ازبکی و غیره می‌باشد که در زبان جاری هزارستان کاربرد دارد. تعدادی از کلمات توسط این محقق ریشه‌یابی شده و با زبان‌های مذکور مقایسه گردیده و به زبان دری و فرانسوی معنی شده است. این رساله به قطعA4  و 14 صفحه مقدمه و 158 صفحه متن است و نسخة قلمی آن در شعبه افغانستان شناسی کتابخانه دانشگاه کابل موجود است.

دومین اثر تحقیقی ایشان در زمینة فرهنگ عامیانه هزاره«قاموس زبان هزارگی» است. این قاموس به صورت انکشاف یافته و دنبالة رساله«تحقیق در بارة لغات جالب هزارگی» است و شامل تقریبا 1450 لغت(یعنی 300 لغت بيشتر از رساله اول) است. ازجمله این لغات تعداد 700 لغت آن با شاخه‌های مختلف ترکی و مغولی و ازبکی مقایسه و تحقیق شده و معنی و شرح آن لغات به زبان‌های دری و فرانسوی صورت گرفته است. این قاموس 356 صفحه دارد و با مراجعه به منابع مختلف داخلی و خارجی و سفر به مناطق متعدد و مقایسة کلمات با یک دیگر صورت گرفته و در سال 1352 به اکمال رسیده و به عنوان یک تز تحقیقی برای ترفیع علمی در دانشگاه کابل ارائه گردیده است.[11]

براساس نوشتة مرحوم نایل نسخة قلمی هردو اثر در شعبه افغانستان‌شناسی کتابخانه دانشگاه کابل موجود است. اما ممکن است طی جنگ‌های داخلی این دو اثر مانند دیگر آثار تحقیقی در کشور نابود و یا غارت شده باشد و به همین دلیل ظاهرا این دو اثر به زیور چاپ آراسته نگردیده است.

همچنین در مجله شماره سوم، سال بیست سوم مجله ادب دانشکده علوم بشری دانشگاه کابل، اثر تحقیقی دیگری از این محقق توانا در مورد فرهنگ عامیانه هزاره‌ها به نشر رسیده است. در این شماره از نشریه، ادب عامیانه دری تخاری و ادب عامیانه دری هزارگی به نشر رسیده است. علی اکبر شهرستانی در این مجله 78 صفحه  در مورد ادب عامیانه هزارگی مطلب دارد. این مقالة تحقیقی شباهت به یک رسالة تحقیقی دارد؛ زیرا دارای 8 فصل است که در آن دوبیتی، غزل فولکلوریک، قطعه، افسانه، ستاره‌شناسی، ضرب‌المثل و معما آورده است و در آخر لغت‌نامه آن آورده شده است. اشعاری که در آن نقل شده تماما به لهجه هزارگی است و شهرستانی در زمینة فرهنگ و ادب فولکلوریک هزاره زحمات زیادی کشیده است.[12]

 

 

5- ناصر نصیب

مرحوم ناصر نصیب یکی از شاعران بنام هزاره نیز در کنار سرایش اشعار دری، به گردآوری دوبیتی‌ها و اشعار فولکلوریک هزارگی همت گماشته و مجموعه‌ای از دوبیتی‌های عامیانه هزارگی را تدوین نموده که به گفته مرحوم نایل تا به حال اقبال چاپ نیافته است.

6- ابراهیم بامیانی

ابراهیم بامیانی یکی از افراد تحصیل کرده هزاره با علایق سرشاری که به دانش عامیانه و فرهنگ مردم خود داشت، مجموعه‌ای از افسانه‌های فولکلوریک مناطق مختلف ولایت بامیان را که به صورت شفاهی دهان به دهان می‌گشت، گردآوری كرده است. این افسانه‌ها از ژانرهای اعتنا پذیر ادب شفاهی منطقه است، او افسانه‌ها را از زبان راویان و افسانه‌گویان محلی نقل كرده و برای این‌که خوانندگان غیر محلی به آسانی بفهمند، آن را به زبان معیار تحریر و آماده چاپ نموده است و اين نخستین مجموعه افسانه‌های عامیانه بامیان است.

افسانه‌های این مجموعه ذهن خواننده را به سوی قهرمانان افسانه‌ای و دره‌های تنگ و مغاره‌های تاریک و جهیل‌های عمیق و برف‌گیرهای مخوف و نقاط صعب‌العبور غرجستان سیر می‌دهد و با حوادث و پیش‌آمدهای عجیب و غریب و خارج از تصور روبرو می‌شود که همه زادة ذهنیت و تصورات مردم این سرزمین در رابطه با طبیعت ماحول آنان است.

این افسانه‌ها روشن می‌کند که چگونه مردم برای زنده ماندن و برای پیروزی با سختی‌های طبیعت و ناملایمات شرایط اجتماعی، می‌ستیزند و چگونه به دفاع بر می‌خیزند و سرسختانه ادامه می‌دهند. این مجموعه شامل 15 افسانه است که قبلا در جایی به چاپ نرسیده و در نوع خود تازه و بكر است.[13]

7- عوض‌علی نبی زاده

عوض‌علی نبی‌زاده یکی از نویسندگان و محققان فعال هزاره است که سال‌های زیادی از عمر خود را در عرصة تحقیق و تتبع صرف کرده است. او در زمینة فرهنگ عامیانه هزاره‌ها دو جلد کتاب تحقیقی با عنوان«لهجه‌های مروج مردم هزاره» به چاپ رسانده است. جلد اول این کتاب در سال 1365ه.ش. و جلد دوم آن نیز در سال 1369ه.ش. در کابل به چاپ رسيده است.

براساس معرفی خود نویسنده، جلد اول کتاب بررسی و تحقیق روی لهجه‌های مروج مردم دایزنگی، بهسود و جاغوری است و شامل بیش از1850لغت هزارگی است. جلد دوم نیز حاوی بیش از 600 لغت از لهجة مروج مردم هزاره است. او طي مسافرت‌های متعدد در مناطق مختلف هزاره نشین و در نشست‌ها و ارتباط‌های مستقیم و غیر مستقیم با محاسن سفیدان هزاره، این مجموعه را گردآوری نموده و روی آن تحقیق کرده است.

لغات این کتاب نیز به صورت ماهوار در ماهنامه مجله «ملیت‌های برادر» مربوط به ریاست نشرات وزارت امور اقوام و قبایل در زمان دولت نجیب‌الله به چاپ رسیده است.[14]

8- دکتر محمد اکبر شهرستانی

دکتر محمد اکبر شهرستانی، یکی از محققانی فرهنگ دوست هزاره است که توانسته است، روی ضرب‌المثل‌های هزارگی کار کرده و مجموعه‌ای را به نام«ضرب‌المثلهای هزارگی» گردآوری نماید. او این ضرب‌المثل‌ها را در سال 1378(1999) در کویته پاکستان توسط  مؤسسه سواد آموزی هزارگی، به نشر رسانده است.[15]

9- محمد جواد خاوری

محمدجواد خاوری محقق و نویسندة جوان کشور است که در این زمینه تلاش‌های فراوان به خرج داده و آثار زیادی را در عرصه فرهنگ عامیانه هزاره، به نشر سپرده است. به همین دلیل انتشارات عرفان در معرفی آثار او نوشته است:«محققان گاهي كه مي‌خواهند اصالت، پختگي و رشد فرهنگي و زباني جامعه‌اي را در طول تاريخ بررسي كنند و منحني رشد و پختگي زبان و فرهنگ آن جامعه را در ادوار مختلف بررسي نمايند، علاوه بر فرهنگ مكتوبي كه باقي مانده به سراغ فولكلور يا فرهنگ عاميانه آن جامعه مي‌روند و عقايد، افكار و عنعنات عامة مردم و ميزان تأثير پذيري آن‌ها را از فرهنگ مكتوب و نخبگان در دوره‌هاي مختلف تاريخي زير ذره بين قرار مي‌دهند.»[16] و محمد جواد خاوری یکی از این محققان موفق است و آثار زیر را در عرصه فرهنگ عامیانه هزاره بیرون داده است.

الف) پشت کوه قاف

پشت کوه قاف، مجموعه‌اي از داستان‌ها و افسانه‌های عامیانه هزاره است که با گویش‌ها و اصطلاحات هزارگی تدوین گردیده و برخی از واژگان و اصطلاحات خاص هزارگی که برای عموم قابل فهم نیست، ترجمه شده و با فرمول فنوتیک آوا شناسی شده است. این کتاب در سال 1376 توسط مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در شهر قم ایران به نشر رسیده است.

ب) قصه‌های هزاره‌های افغانستان

این کتاب حاوی 73 قصة عامیانه است که به زبان فارسی معیار بازنویسی شده است و در گردآوری آن، خانم حامده خاوری نیز با مؤلف همکاری داشته است. این کتاب در سال 1378 توسط نشر چشمه در تهران در 556 صفحه منتشر شده است. مؤلف در پیشگفتار کتاب، ویژگی‌های این کتاب را چنین شرح داده است:

تعداد قصه‌هاي مردم هزاره بيشتر از آن است كه بتوان با يكي دو مجموعه سر و تهش را جمع كرد. اين مجموعه نيز كه هفتاد و پنج قصه را دربردارد، كوششي است در ثبت و ضبط ميراث فرهنگي اين قوم‌. جاي بس افسوس است اگر بدانيم بسياري از نقالان درگذشته‌اند و بسياري از قصه‌ها از يادها رفته‌اند و اگر مدتي بگذرد و كاري صورت نگيرد، آنچه كه باز مانده است نيز از يادها خواهد رفت‌. همين امر باعث شد كه مؤلف با تمام دشواري‌ها و كمبودها به گردآوري آنچه مقدور بود همت بگمارد. اين كار محصول سال‌ها بذل‌ توجه و صرف‌ علاقه نسبت به ادبيات شفاهي مردم هزاره است‌. تمام قصه‌هاي اين مجموعه مستقيما از زبان راويان شنيده شده‌اند. روش علمي كار، اقتضا مي‌كرد كه متن‌ قصه‌ها، همان‌گونه كه راويان گفته‌اند، با گويش هزارگي چاپ شود، اما به دليل ملاحظات و موانعي‌، از اين كار صرف نظر و به زبان فارسي معيار بازنويسي شد. ملاحظة اول‌، كتابت و خواندن لهجه بود. لهجه در گفت‌وگوي شفاهي مي‌تواند آسان‌فهم باشد، اما وقتي كه به قيد كتابت در آيد، به علت‌ غرابت‌شكل‌ كلمات‌، بسيار دشوارخوان مي‌شود. ملاحظة دوم‌، امكان استفادة تمام فارسي‌زبانان بود. هدف مؤلف اين بود كه اين قصه‌ها بتواند بي‌واسطه مورد استفاده همة فارسي‌زبانان قرار گيرد. هَزارگي لهجه‌اي از زبان فارسي است‌، پس در مواقعي كه مي‌خواهد حيطة مخاطبان خود را افزايش دهد، ناگزير است به زبان معيار پناه ببرد.[17]

ج) دو بيتي‌هاي عاميانه هزارگي

دوبيتي‌هاي عاميانه هزارگي سومین کتاب محمدجواد خاوری در زمینه فرهنگ عامیانه است. این کتاب توسط انتشارات عرفان در سال 1382 در تهران در 576  صفحه به چاپ رسیده است. اين كتاب که حاوي هزار دوبيتي ناب و اصيل است، سوز و ساز مردم هزاره را در لحظات شاد و غمناك به تصوير مي‌كشد. هرچند كه دوبيتي‌هاي هزارگي واگويه‌هاي عاشقانه مردم هزاره به لهجة خوش هزارگي است، كم نيستند دوبيتي‌هاي كه مسايل اقتصادي، طرز معيشت مردم و مشكلات سياسي و اجتماعي هزاره‌ها را بيان مي‌كنند. موضوع اين دوبيتي‌ها عشق است. عشق پاك و بدون آلايش مردمي كه با زنده‌دلي، شور و حال دروني‌شان را در قالب ناب‌ترين ترانه‌ها بيان كرده‌اند. تركيبات، تعبيرات و تصاويري كه در اين دوبيتي‌ها مشاهده مي‌كنيم، بيانگر خلاقيت و ذهن تصويرساز و خيال انگيز سرايندگان آن است.

دوبيتي‌ها با وسواس فراوان انتخاب و اصالت آن‌ها محك زده شده و در اين مجموعه گرد آمده است. اين دو‌بيتي‌ها با كيفيت بسيار عالي چاپ و آوا نگاري شده است تا تلفظ آن براي خواننده سهل و آسان باشد. ضمنا شرح لغات و تركيبات در پاورقی درج گرديده و در پايان نمايه واژگان پيوست گشته است.

د) امثال و حکم مردم هزاره

امثال و حکم مردم هزاره یکی دیگر از آثار خاوری در فرهنگ عامیانه هزاره است که در بهار1380 توسط انتشارات عرفان در تهران به  زيور طبع آراسته شده است.

او علاوه برگردآوری مثل‌هاي مكتوب هزارگي كه در كتاب‌هاي مختلف آمده است، ميان مردم مناطق مختلف هزارستان رفته و بسياري از مثل‌ها را خود از زبان مردم شنيده و براي اولين بار ثبت كرده‌است. لذا بسياري از اين مثل‌ها براي خوانندگان تازگي دارد. «امثال و حكم مردم هزاره»، حاوي مثل‌هاي بسيار شيرين، حكمت آميز و پر مغزي است كه ريشه در باورها، عقايد و تفكرات مردم هزاره دارد. اين ضرب‌المثل‌ها عميق، پخته و سرشار از حكمت‌اند. مثل‌هايي كه در يك جملة ساده عالمي از معنا را جلو خواننده مي‌گشايد. اين گفتارهاي نغز و شيرين در بستر زمان در طول تاريخ هزاره‌ها غربال شده و به ما رسيده است.

محمد جعفري(قنواتي) پژوهشگر ایرانی در «کتاب ماه» که در موضوع ادبیات و فلسفه در ایران است، مطلبی را در مورد کتاب «امثال و حکم مردم هزاره» آقای خاوری آورده است که نقل گوشه‌هایي از آن بي‌فایده نیست:

در مناطق مركزي افغانستان مردمي زندگي مي‌كنند كه به هزاره موسوم هستند و حوزة اصلي سكونت آنها هزاره‌جات يا هزارستان ناميده مي‌شود. مردم هزاره به لحاظ جمعيتي قريب يك چهارم نفوس افغانستان را تشكيل مي‌دهند و گويش جاري در ميان آنها گويشي از زبان فارسي است كه به دلايل تاريخي مفردات زيادي از زبان‌هاي تركي و مغولي را در خود جاي داده است. در بارة منشأ قومي آنها دو نظر متفاوت وجود دارد. گروهي از محققين هزاره‌ها را به مغول‌ها منتسب مي‌كنند و آنها را باقي مانده لشکريان مغول مي‌دانند اما تعدادي از پژوهشگران با اين نظر موافق نبوده و اين قوم را از بوميان افغانستان محسوب مي‌كنند...

بي‌ترديد پژوهش در اين زمينه بسيار ضروري است و مي‌تواند همچنان مورد مناقشه علمي باشد. آما آنچه به لحاظ زبان فارسي اهميت دارد اين است كه هزاره بخشي از فارسي زبانان را تشكيل مي‌دهند و گويش آن‌ها به گفته يكي از پژوهشگران همزبان افغاني ما، نجيب مايل هروي، در كنار دو گويش كابلي و خراساني يكي از سه گويش اصلي فارسي زبانان افغانستان را تشكيل مي‌دهد. به دليل آنكه مردم هزاره عمدتا در مناطق مركزي افغانستان به سر مي‌برده‌اند و كمتر با دنياي خارج امتزاج داشته‌اند، گويش آنها نيز نسبت به گويش‌هاي كابلي و خراساني كمتر مورد تغيير قرار گرفته است.[18]

10- حاج کاظم یزدانی

استاد حسین‌علی یزدانی معروف به حاج کاظم، یکی از معدود نویسندگان و محققان هزاره است که در واقع تمامی عمر خود را در راه تحقیق تاریخ، فرهنگ، مردم‌شناسی، زبان‌شناسی و جغرافیای مردم هزاره صرف کرده است. تاکنون بیش از ده اثر تحقیقی و پژوهشی از ایشان به چاپ رسیده است و هنوز هم بخش زیادی از تحقیقات گستردة ایشان به زیور چاپ آراسته نشده و منتظر چاپ است. تا کنون سه اثر از استاد در مورد فرهنگ عامیانه هزاره تحقیق و تألیف گردیده است که عبارتند از:

 

الف) فرهنگ عامیانه طوایف هزاره

فرهنگ عامیانه طوایف هزاره مهم‌ترین تحقیق استاد در مورد فرهنگ عامیانه هزاره است که تا کنون فقط یک جلد آن به زیور چاپ آراسته گردیده و جلد دوم آن آماده چاپ است. در جلد اول این کتاب که در سال 1371 در مشهد به چاپ رسید، بحث‌های مفیدی در مورد فرهنگ بومی هزاره‌ها مطرح گردیده است. این کتاب حاوی تقریباً دو هزار واژه و قریب هزار و دو صد ضرب‌المثل هزارگی و تعدادی دوبیتی‌ها و اشعار گوناگون هزارگی است. یزدانی در این کتاب پاره‌ای از ویژگی‌های خاص لهجة هزارگی را شرح داده است که در نوع خود کم نظیر می‌نماید.

جلد دوم آن به صورت قلمی تکمیل گردیده و آماده چاپ است، اما استاد به دلیل مشکلات مالی نتوانسته است این اثر را منتشر نماید.

ب) نمونه‌ای از افسانه‌های ولایات مرکزی افغانستان

یکی دیگر از کتاب‌های تحقیقی استاد در زمینه فرهنگ عامیانه است که گردآوری و تحقیق آن تکمیل گردیده و آماده چاپ می‌باشد ولی به دلیل مشکلات مالی هنوز چاپ نشده است.

ج) تداخل واژه‌های ترکی مغولی در زبان دری

تداخل واژه‌های ترکی مغولی در زبان دری، یکی دیگر از کتاب‌های تحقیقی استاد در این زمینه است. این کتاب واژه‌های ترکی و مغولی را در زبان دری بررسی کرده است، اما از آنجایی که این تحقیق در مورد زبان و واژه‌هایی بحث می‌کند که در گویش هزارگی رایج است، می‌توان این اثر را نیز جزء آثار تحقیقی ایشان در زمینه فرهنگ عامیانه هزاره دانست. این اثر نیز به دلیل مشکلات مالی چاپ نشده است.

11- شهید حسین علی یوسفی

شهید حسین علی یوسفی از شخصیت‌هایی است که تمام عمر خود را صرف خدمت به مردم و قوم خود کرد و سرانجام جانش را نیز در این راه قربانی نمود. شهید یوسفی یکی از رهبران قوم بود که برای رشد و ارتقای علمی، فرهنگی و سیاسی هزاره‌ها در کویته لحظه‌ای آرام نگرفت و خود را از تحولات خونینی که بر هزاره‌ها در دهة اخیر در افغانستان رخ می‌داد، جدا نمی‌دانست. فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی او را نمی‌توان در این نوشته جای داد. در این بخش فقط اشارة کوتاه به یک اثر تحقیقی او در زمینه فرهنگ عامیانه هزاره‌ها می‌شود.

از آنجایی که آن شهید بزرگوار سخت به هزاره و فرهنگ این قوم عشق می‌ورزید، با تمام مشغله‌های سیاسی، اجتماعی، حقوقی و فرهنگی که داشت، از فعالیت‌های تحقیقی در مورد فرهنگ عامیانه هزاره‌ها، دست بر نداشت. محصول تلاش‌ها و تحقیقات آن شهید اکنون کتابی است تحت عنوان« فرهنگ ادبیات هزارگی» که آن را برای هزاره‌ها به میراث گذاشته و بعد از شهادتش به طبع رسیده است.

فرهنگ ادبیات هزارگی(ضرب‌الامثال و محاورات) در فبروری 2010 در پاکستان توسط «آزرگی اکیدمی» به زیور طبع آراسته گردید. در کنار گردآوری و تتبعات فلکلوریک که شهید یوسفی انجام داده است، برای معرفی فرهنگ عامیانه هزاره‌ها به دیگر ملل جهان، تلاش‌های دیگری نیز كرده است. این کتاب به سه زبان ترجمه شده است. عبدالرحیم چنگیزی ترجمه انگلیسی، محمدعلی تورانی و حسین‌علی یوسفی ترجمه اردو و علی کریمی ترجمه فارسی آن را به عهده داشته‌اند.

این کتاب حدود هفتصد صفحه است که 2613 ضرب‌المثل و جملۀ حکمت‌آمیز رایج در میان هزاره‌ها را در خود جای داده است و به زبانهای اردو، انگلیسی و فارسی ترجمه یا معادل یابی شده و به ترتیب الفبایی، مدون گردیده است.

آقای محمد امین زواری ضمن معرفی و نقد این کتاب در سایت «در دری» نوشته است:« از آنجا که هزاره‌ها یکی از محروم‌ترین و رنجدیده‌ترین اقوام جهان در یکی دو قرن اخیر بوده‌اند و هنوز هم از نظر حکومت‌گران مختلف افغانستان، شهروند درجه 2 و محکوم به نابودی محسوب می‌شوند، هر کوششی در جهت احیا و معرفی جلوه‌های گوناگون فرهنگ آنان ستودنی و ارزشمند است و در راستای حفظ ارزش‌های عام انسانی تلقی می‌ش

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ سه شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۰۹ ] [ ۱۱:۴۵ قبل از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]


پَرخاشگَری، در روانشناسی و دیگر علوم رفتاری و اجتماعی، به معنی رفتاری است که منجر به آزار و درد می‌شود.

طرفداران ذاتی بودن پرخاشگری

گروهی از صاحب نظران علوم رفتاری نظیر فروید۱ و لورنز۲ معتقدند که پرخاشگری یک رفتاری است که ریشه در ذات و فطرت انسان دارد. این دو معتقدند که پرخاشگری به عنوان یک نیروی نهفته در انسان دارای حالت هیدرولیکی است که به تدریج در شخص متراکم و فشرده می‌شود و سرانجام نیاز به تخلیه پیدا می‌کند. به نظر لورنز اگر چنین انرژی به شکل مطلوب و صحیح مثلاً در طرق ورزش‌ها و بازیها تخلیه شود جنبه سازندگی خواهد داشت. در غیر اینصورت به گونه‌ای تخلیه می‌شود که مخرب خواهد بود و ممکن است اعمالی از قبیل قتل، ضرب و شتم ، تخریب و نظایر آن را در برداشته باشد. از نظر فروید پرخاشگری در انسان نماینده غریزه مرگ است که در مقابل غریزه زندگی در فعالیت است، یعنی همچنان که غریزه زندگی مارا در جهت ارضای نیازها و حفظ هدایت می‌کند غریزه مرگ به صورت پرخاشگری می‌کوشد به نابود کردن و تخریب کردن بپردازد این غریزه چنانچه بتواند دیگران را نابود می‌کند و از بین می‌برد و اگر نتواند دیگران را هدف پرخاشگری و تخریب خود قرار دهد به جانب خود متوجه شده و به صورت خودآزاری و خودکشی جلوه گر می‌شود، بنابراین از نظر وی پرخاشگری حالتی مخرب و منفی دارد.

طرفداران منشاء اجتماعی پرخاشگری

عده‌ای دیگر در مقابل ذاتی بودن پرخاشگری اعتقاد دارند که فکر ذاتی بودن پرخاشگری برای انسان خطرناک و مخرب است زیرا داشتن چنین فکری سبب می‌شود که پرخاشگری مانند میل به غذا یک واکنش اجتناب ناپذیر تلقی شود بنابراین انسان در کنترل یا کاهش آن نمی‌تواند نقش داشته باشد همچنین این گروه دلائل فراوانی را مبتنی براینکه پرخاشگری منشاء غریزی و ذاتی نمی‌تواند داشته باشد ارائه داده‌اند به همین دلیل از نظر اجتماعی هم قابل آموزش است هم قابل پیشگیری و کنترل این گروه دلائل خود را در این باره این طور برمی شمرند:

۱: دشمنی ذاتی بین حیوانات وجود ندارد و آنچه ما در این مورد می‌بینیم آموزش‌هایی است که والدین این حیوانات به آنها داده‌اند. ۲: وجود کرومزوم اضافی را نمی‌توان دلیلی برذاتی بودن پرخاشگری دانست، کروموزم اضافی سبب افزایش و درشتی اندام می‌شود ولی چه بسا وجود اندام قوی و قد بلند از نظر اجتماعی خود یک امتیاز است و این گونه افراد را به عنوان مأمون، آدم کش که حالت‌های پرخاشگرانه را به وجود می‌آورند باشند حال می‌توان عده‌ای از پرخاشگران را یافت که فاقد کروموزم اضافی نیز هستند. ۳: تحریک الکتریکی هیپوتالاموس در مورد حیوان وقتی موجب رفتار پرخاشگرانه می‌شود که او در برابر حیوان ضعیف تر از خود قرار گرفته باشد اگر حیوان در مقابل او قویتر از وی باشد واکنش او فرار و ترس است نه پرخاشگری. در انسان نیز حالت هیچانی عصبانیت و پرخاشگری بر طبق نظریه تحریکی- شناختی ناشی از شناخت فرد از کلمات و مفاهیم به عنوان ابزار عصبانی کننده و توهین آمیز استفاده کرد به همین دلیل ممکن است از دو فرد یکی در برابر شنیدن کلمه‌ای عصبانی نشود و دیگری در برابر شنیدن همان کلمه عصبانی شود حال آنکه اگر پرخاشگری ذاتی بود بایستی هر دو نفر عصبانی می‌شدند. گذشته از دو گروه اصلی مطرح شده، گروهی معتقدند که رفتار پرخاشگری ریشه در عدم فرصت یادگیری دارد، یعنی کودک به علت اینکه فرصت یادگیری نداشته و یک موجود ناپخته‌است، نمی‌داندکه نسبت به یک محرک چگونه عمل کند لذا ممکن است به صورت پرخاشگری از خود واکنش نشان دهد. لذا این کودک باستی به مرور یادبگیرد تا چگونه پاسخ محرکات را به صورت مناسب دهد. گاهی رفتارهای پرخاشگرانه ناشی از یک احساس ناامنی است که در حقیقت این رفتار یک پاسخ دفاعی به وضعیت ناامنی است که در آن قرار گرفته‌است. یک کودک با ابزار دفاعی که یک حرکت پرخاشگرانه‌است از خود دفاع می‌کند تا وضعیت ناامن را زا بین ببرد.

فرضیه ناکامی – پرخاشگرانه

گرچه پاسخ افراد نسبت به ناکامی بسیار متفاوت است زیرا عوامل ناکام کننده و شخصیت فرد ناکام شونده دامنه بسیار گسترده‌ای دارند در مجموع می‌توان گفت که پاسخ ناکامی پرخاشگری یعنی رفتار دشمنانه و تند به هنگام عدم سازگاری با موفقیت در این رفتار در زندگی روزمره ارتباط بسیار نزدیک با ناکامی دارد مثلاً کودکی که از بازی کردن منع می‌شود در اثر خشم اخم می‌کند یا پاهای خود را بر زمین می‌کوبد. چیزی که ثابت شده‌است این است که ناکامی پرخاشگری را افزایش می‌دهد پرخاشگری می‌تواند ناکامی‌های فشرده را رها سازد و نوعی تسکین موقتی برای فرد مزاحم آورد اما پایان آن معمولاً رضایت بخش نیست به هنگام مواجه شدن با ناکامی باید آنرا به صورت یک مساله مطرح کرد و به دنبال آن راه چاره افتاد. پرخاشگری ممکن است مستقیما خود مانع را هدف قرار دهد.

 جان والر و همکارانش فرضیه پرخاشگری در کلمه پاسخ به ناکامی را ارائه نمودند که در آن پرخاشگری همیشه در پی ناکامی خواهد بود. این افراد مانند فروید پرخاشگری را در حکم عامل تصفیه می‌دانستند پیداست که فرضیه ناکامی- پرخاشگریها می‌توانند واکنشی در برابر ناکامی باشد اما عوامل دیگری نیز می‌تواند در پرخاشگر بودن یا نبودن یک کودک موثر باشد افزون بر آن ناکامی یا سایر تحریکهای عاطفی همیشه موجب پرخاشگری نمی‌شود.

علل و عوامل پرخاشگری

عوامل خانوادگی پرخاشگری

عوامل خانوادگی به عنوان یکسری از عوامل محیطی در بررسی عوامل تربیتی افراد موثر می‌باشند، چرا که خانواده به عنوان اولین محیط اجتماعی زندگی افراد بسیار حائز اهمیت می‌باشد و خیلی از چیزها را افراد در سالهای اولیه حیات اجتماعی خود در آن می‌آموزند. خانواده می‌تواند از جهات مختلف موجب بروز یا تشدید پرخاشگری شود که مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از: ۱) نحوه برخورد والدین با نیازهای کودک: معمولاً کودکی که وسایل و اسباب بازی مورد علاقه خود را در دست دیگری می‌بیند برانگیخته می‌شود و در صدر گرفتن آن حتی با اعمال خشونت می‌شود.تجربه نشانگر آن است که چنانچه در کودکی همیشه توقعات و انتظارات فرد برآورده شده باشد او بیشتر از کسانی که توقعات و انتظاراتشان برآورده نشده‌است خشمگین وپرخاشگر می‌شود. وجود الگوهای نامناسب، داشتن الگوی مناسب در زندگی یکی از نیازهای انسان است زیرا انسان‌ها علاقه مند هستند که رفتار و کردار خود را مطابق با کسی که مورد علاقه خودشان است انجام دهند و چنین کسانی را راهنما و الگوی زندگی خود قرار دهند بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که بیشتر کودکان پرخاشگر والدین خشن و متخاصمی داشته‌اند یعنی نه تنها کودک آنها از محبت لازم برخوردار نبود از الگوی پرخاشگری موجود در خانواده نیز تأثیر پذیرفته بود. دیکتاتوری خانواده‌هایی که تابع اصول دیکتاتوری هستند معمولاً رشد فرزندانشان را محدود می‌کند در این نوع از خانواده یک نفر حاکم بر اعمال و رفتار دیگران است که غالبا پدر چنین نقشی را دارد اما گاهی اوقات مادر، خواهران و برادران بزرگ‌تر نیز با دیکتاتوری رفتار می‌کنند در این گونه خانواده‌ها فرد دیکتاتور تصمیم می‌گیرد، هدف تعیین می‌کند، راه نشان می‌دهد، وظیفه معلوم می‌کند، برنامه می‌ریزد و همه باید به طور مطلق مطابق میل او رفتار کند و حق اظهارنظر از آن اوست. بچه‌هایی که در محیط دیکتاتوری پرورش پیدا می‌کنند ظاهراً حالت تسلیم و اطاعت در رفتارشان مشاهده می‌شود و همین حالت آنهارا به هیجان و اضطراب وا می‌دارد. این بچه‌ها در مقابل دیگران حالت دشمنی و خصومت به خود می‌گیرند و به بچه‌های هم سن و سال خود یا کمتر از خود صدمه می‌رسانند این افراد از تعصب خاصی نیز برخوردارند و از به سر بردن با دیگران عاجز هستند، در کارهای گروهی نمی‌توانند شرکت کنند و از اعتماد به نفس ضعیفی برخوردارند و در امور زندگیشان بی لیاقتی خود را نشان می‌دهند و اغلب در کارها با شکست روبرو می‌شوند. ۳) تأثیر رفتار پرخاشگرانه: عده‌ای از افراد پرخاشگر و زورگویی را تقبیح نمی‌کنند بلکه آنرا نشانه شهامت و قدرت خود می‌دانند این افراد اعمال پرخاشگرانه خود و دیگران را مثبت موجه و حتی لازم می‌دانند و به آن صحه می‌گذارند.

 تشویق رفتار پرخاشگرانه:

 در مواقعی که رفتار پرخاشگرانه توسط والدین و دیگر افراد سبب تقویت مثبت و تثبیت این رفتار می‌شود. گاه با والدین یا مربیانی روبرو می‌شویم که به بهانه آموزش دفاع از خود به کودکی می‌گویند « اگر کسی را لت کردی خیر است اما  سعی کن لت نخوری، » و… که به طور وضوح به جای نشان دادن رفتارهای منطقی در مقابل برخورد با موانع شخصی را به پرخاشگری بی مورد تشویق می‌کنند.

تنبیه والدین و مربیان: والدین و مربیان که در برابر پرخاشگری و خشونت کودک عصبانی می‌شوند به صورت پرخاشگرانه اورا تنبیه می‌کنند از تشدید این رفتار در او موثرند درچنین مواقعی تنبیه عامل فزاینده و تقویت کننده پرخاشگری است زیرا علاوه بر اینکه سبب خشم و احتمالاً پرخاشگری کودک می‌شود، شخص تنبیه کننده الگوی نامناسبی برای پرخاشگری کودک می‌شود.

عوامل محیطی (اجتماعی – فرهنگی)

عواملی که در پیرامون زندگی انسان هستند می‌توانند در بروز یا تشدید پرخاشگری و تخفیف یا تعدیل آن اثر گذار باشند، برخی از اینگونه عوامل عبارت‌اند از: ۱) زندگی در ارتفاع خیلی بلند و تغذیه ناقص؛ پژوهش‌های به عمل آمده در میان سرخپوستان قبیله کولا در میال آندورپرو، که به پرخاشگرترین انسان‌های روی زمین شهرت دارند حاکی از آن است که پرخاشگری این قبیله سه دلیل دارد: الف: زندگی در ارتفاعات خیلی بلند کمبود مواد غذایی و بالاخره تغذیه ناقص. ب: جویدن برگ کوکا که محتوی کوکائین و نوع مخدر است و سبب می‌شود مصرف کنندگان آن موقتا احساس آرامش می‌کنند اما اثرات مصرف دراز مدت آن برای سوخت و ساز بدن زیان آور است. ج: هنجار بودن پرخاشگری، در جامعه‌ای ممکن است پرخاشگری یک رفتار «هنجاری» تلقی شود لذا در مقایسه با جوامعی که چنین وضعیتی را ندارند.

۲) تقویت پرخاشگری به علت ضرر و زیان اجتماعی- فرهنگی در بعضی مواقع به علت جنگ یا عوامل دیگر پرخاشگری در جامعه تقویت می‌شود بدیهی است در چنین وضعیت پرخاشگری با فراوانی بیشتر در افکار با تخیلات و اعمال افراد آن جامعه مشاهده می‌شود چون جامعه به دلیل مقتضیات زمانی و مکانی خود پرورش آن را ضروری می‌داند.

۳) مشاهدات اجتماعی، مشاهده وقایع و اتفاقاتی که در جامعه رخ می‌دهد مانند درگیری‌های اجتماعی محدودیت‌های اجتماعی تبعیضات بی عدالتی‌ها…. سبب ایجاد خشم و پرخاشگری می‌شود.

۴) نقش رسانه‌های گروهی، از عوامل اجتماعی- فرهنگی دیگر که در پیدایش و تقویت پرخاشگری نقش دارند. رسانه‌های گروهی به ویژه تلویزیون است درجه تأثیر پذیری افراد از برنامه‌های تلویزیون به شرایط اجتماعی- اقتصادی بسیاری از عوامل دیگر بستگی دارد اثر فیلم‌های خشونت آمیز در ایجاد رفتار خشونت آمیز و پرخاشگرانه در مطالعات محققین مورد تائید قرار گرفته‌است.

۵) نقش بازیهای ویدئویی در پرخاشگری، پژوهش در این زمینه با عنوان (تأثیر بازیهای ویدئویی) بر پرخاشگری دانش آموزان پسر سال پنجم مقطع ابتدایی به روش تجربی صورت گرفته‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که گروه‌های آزمایش که پرخاشگرانه بازی کرده بودند نسبت به گروه گواه افزایش معنی داری پرخاشگری نشان دادند در نتیجه انجام بازیهای ویدئویی پرخاشگرانه پرخاشگری بعدی را به خصوص در بین کودکان افزایش می‌دهد.

زیان‌های پرخاشگری

علی رغم تمامی مسائل ذکر شده پرخاشگری همیشه اوقات نیز زیان آور و مضر نیست بلکه پرخاشگری از حد اعتدال خارج نشود و هدف آن تسلط بر مشکلات زندگی و ترقی و تعالی و آلایش انسان باشد نه تنها سودمند است بلکه ضروری نیز هست. قرار دادن حدو مرز برای پرخاشگری مضر و سودمند قدری مشکل به نظر می‌رسد لذا کودکی که بر علیه بزرگ‌ترهایش سرکشی می‌کند پرخاشگر است ولی در عین حال نشان می‌دهد که انگیزه‌ای اورا به سوی استقلال که جزء ضروری و با ارزش رشد اوست رهبری می‌کند درباره مفیرد و لازم بودن عمل پرخاشگری فوید معتقد است که اگر انسان برای ابزار پرخاشگری اجازه نیابد نیروی پرخاشگری اش انباشته می‌شود و سرانجام به شکل خشونت مفرط یا بیماری روانی ظاهر می‌شود. در واقع به تعبیر او برای پالایش روانی سه راه حل وجود دارد که به طور مستقیم و غیرمستقیم با پرخاشگری در ارتباط است این سه راه حل عبارت‌اند از: الف: صرف نیرو در فعالیت‌های بدنی از قبیل بازیهای ورزشی جست و خیز، مثبت زدن به کیسه بوکس و غیره ب: اشتغال به پرخاشگری خیالی و غیر مخرب ج: اعمال پرخاشگری مستقیم حمله به ناکام کننده صدمه زدن به او و ناراخت کردن او ناسزا گفتن به او و جزء اینها آیا پرخاشگری قابل کنترل است؟ اکثر پژوهشگران معتقدند که عوامل محیطی باعث کسب و نگهداری رفتارهای پرخاشگرانه می‌شود به نظر آنها تغییرات مناسب در موقعیتهای محیطی سبب از بین رفتن زمینه‌های ایجاد کنندهٔ پرخاشگری و خشونت در رفتار کودکان و نوجوانان می‌شود همچنین با دادن شخصیت مثبت و منطقی به کودکان عدم تبعیض میان آنها عدم تحقیر کودکان دادن مسئولیتها در خد توان به افراد پرخاشگر صحبت کردن با آنها آگاه کردن آنها در مورد خطرات پرخاشگری ایجاد رابطه صمیمی و عاطفی باآنها و توجه به مشکلات آنها تشویق کردن آنها به کارهای گروهی و جمعی و در پایان با شناسایی روحیات فرد برخورد صحیح با آن می‌توان در شناسایی عواملی که پرخاشگری را ایجاد یا تشدید می‌کنند اقدام کرد.

تکنیک‌هایی لازم برای کنترل پرخاشگری در محیط خانواده

صمیمت، صمیمیت در خانواده امری لازم و ضروری است زیرا هم مهمی در کاهش خشونت در خانواده دارد بسیاری از رفتارهای خشونت آمیز به این دلیل است که صمیمیت بین طرفین وجود ندارد. صمیمیت هنگامی افزایش می‌یابد که افراد مهانواده درامور زندگی با یکدیگر مشارکت داشته باشند. همچنین اعتماد و اطمینان در مشارکت بین اعضای خانواده باعث صمیمیت می‌شود. ۲- تامل و سکوت، یکی از بهترین راه‌های کنترل خشونت در خانواده کنترل رفتار خویشتن در مواقعی است که یکی از اعضای خانواده به تحریک دیگری بپردازد. بهترین شکرد در این هنگام آن است که دیگران سکوت اختیار کنند تا آن فرد هم آرامش پیدا کند سپس در یک فرصت مناسب با هم به بحث و بررسی بپردازند. ۳- تخلیه یعنی اینکه به طور مستقیم جواب خشونت را ندهیم. تحقیقات جدید نشان می‌دهد که پرخاشگری حلاکی و حتی فیزیکی علاوه بر اینکه خشم را کاهش نمی‌دهد بلکه باعث افزایش آن نیز می‌شود. ۴- مدل پرخاشگری غیر پرخاشگرانه (قدم زدن و…) تحقیقات نشان داده که افرادی عادی که پرخاشگری خود بدون رفتار پرخاشگرانه بروز دادند بعد از این کار سطح کمتری از پرخاشگری را داشته‌اند ولی به طور کل این روش هم زیاد موثر نیست. ۵- تنبیه، درطول تاریخ یکی از وسایل اجتماعی برای کم کردن میزان خشونت تنیه بوده‌است که توسط آن جلوی تجاوز خشونت و دیگر رفتارهای پرخاشگرانه را می‌گرفتند ولی در حال حاضر علما معتقدند که تنبیه به طور موقت جلوی خشونت حاضر را می‌گیرد و برعکس در طولانی مدت به طور مستقیم باعث تقویت آن می‌شود درحال حاضر تنبیه بدنی از طرف سازمان بهداشت جهانی ممنوع شده‌است. ۶- صحبت کردن در مورد مشکل، بهترین روش برای کاهش پرخاشگری صحبت کردن در مورد آن است این تکنیک به طور عملی به دو صورت عملی است ولی اینکه در لحظه‌ای که پرخاشگری به حد اعلای خود می‌رسد یکی از طرفین سکوت اختیار کند و سعی کند قائله را ختم کند ولی بعد از اینکه طرفین آرام شدند و مدتی نیز گذشت با خونسردی مطالب را با یکدیگر در میان می‌گذارند و آن را حل و فصل می‌کنند.

تعذیه فکری پرخاشگری از چیست؟

پرخاشگری فرهنگ اخلاقی لومپن ها، بدماشان، چاقوکش ها و غیره است. این فرهنگ از محیط جامعه بدوی و وحشی و غیر متمدن بجا مانده و در عصر کنونی نیز توسط اقشار مختلفی از  افراد و جامعه تولید می شود و راه را برای ایجاد یک فرهنگ لومپنی باز می نماید. مراکز تولید و باز تولید فرهنگ لومپنی توسط اقشار زور گو و باج گیر، حکومت های دکتاتور و استبدادی، بدماشان، دزدان و غیره می باشد. فضای اردوگاه ها، زندان، پایگاه های نظامی و ملیشه ها، راه گیر ها و دزدان سر گردنه مراکز هستند که فرهنگ پرخاشگری لومپنی ترویج می کنند. کودکان و نو جوانانی که فاقد تربیوی سالم والدین هستند به آسانی قربانی این فرهنگ شده  آن را به جامعه انتقال می دهند.

پرخاشگری اگر به موقع درمان نگردد ممکن است به خو و عادت تبدیل شود و سر انجام کاری بدست پرخاشگر بدهد. چنانچه مشاهده شده است، پرخاشگران در موقع سرگرمی های تفریح شان نیز از دشنام دادن و نا سزاگویی به مردم لذت می برند.

درمان پرخاشگری:

برای درمان پرخاشگری گام اول شناخت و ریشه یابی علت یا علل پرخاشگری است با شناخت این عوامل می‌توان همکاری‌های لازم را برای کاستن از میزان و شدت پرخاشگری ارائه نمود مانند سرگرم نمودن فرد مهر و محبت و دلجویی آموزش تنهایی فکرکردن صبرو متانت نشان دادن در مواقع پرخاشگری تشویق جهت استحمام وروش گرفتن اجرای عدالت در منزل برآورده کردن نیازهای کودکان و نوجوانان مساعد ساختن جو آزادی‌های کنترل شده جلوگیری از توهین و ناسزا گفتن به آنها ویا مقابله به مثل نکردن با آنها جلوگیری از تهدید و ترساندن الگوهای خوب را به آنها نشان دادن رهنمودهایی در مورد سازش و جوشش با دیگران تشویق به بازیهای گروهی و رعایت بتراکت و قوانین در زندگی با دیگران عادت دادن به آنا به گذشت یاد دادن انتقاد صحیح به آنها جهت تخلیه و سبک شدن و آرامش یافتن و درپایان چنانچه رعایت عوامل فوق تأثیری نداشت می‌توان از عوامل دیگری مانند توبیخ اخطار تحکم علامت مقابله به مثل تنبیه و قهرو… استفاده نمود.

اشتراک و ارسال مطلب به:


برچسب‌ها:
ادامه مطلب
[ سه شنبه ۱۳۹۰/۱۲/۰۹ ] [ ۱۱:۳۶ قبل از ظهر ] [ محمدعلي علي يار ]
.: Weblog Themes By Mihan Skin :.

درباره وبلاگ
به وبلاگ بهسود قوم دهقان خوش آمديد


محمد علي علي يار
نمبرتماس 0093796304055
امیل آدرس aliyarali84@yahoo.com
لینک های مفید
شورای بهسود
تعداد بازدیدکنندگان :
تعداد افراد آنلاین :